300px|thumb|Topografische reliëfkaart van Europa 300px|thumb|Ecoregio's van Europa
Europa wordt traditioneel gezien als een van de zeven werelddelen. Fysisch-geografisch gezien wordt Europa beschouwd als het noordwestelijke schiereiland van het supercontinent Eurazië of het nog grotere supercontinent Afrika-Eurazië. Het idee van Europa als continent is niet de enige voorkomende zienswijze. Sommige geografische bronnen spreken van een Euraziatisch continent of Europees subcontinent, omdat Europa niet door zeeën wordt omringd en meer een culturele dan een geografische eenheid is.
Omvang In totaal bestrijkt Europa een gebied van 10.400.000 km², slechts een fractie groter dan het continent Australië.
Europa's oostelijke grens met Azië wordt vaak getrokken bij de Oeral, op de waterscheiding die de hoogste toppen met elkaar verbindt. De zuidoostelijke grens met Azië wordt niet altijd op dezelfde plaats getrokken, het vaakst wordt hiervoor de rivier de Oeral gebruikt; door sommige geografen wordt ook de rivier de Emba als grens genomen. De grens loopt verder via de Kaspische Zee, over de waterscheiding van de Grote Kaukasus, of volgens sommigen de Koema-Manytsjlaagte ten noorden ervan, volgens weer anderen langs de rivier de Koera, ten zuiden daarvan. In het algemeen worden de hoogste toppen van de Grote Kaukasus als grens aangehouden. Verder loopt de Euro-Aziatische grens door de Zwarte Zee, de Bosporus, de Zee van Marmara en door de Dardanellen. Er zijn ook geografen die Azerbeidzjan, Armenië, Georgië, Turkije en Cyprus bij Europa voegen, in verband met politieke en culturele redenen.
De Middellandse Zee scheidt Europa van Afrika in het zuiden. De westelijke grens loopt door de Atlantische Oceaan en dwars door IJsland heen.
Als gevolg van de afwijkende meningen over de exacte grenzen van Europa is er blijvend debat over waar het geografisch middelpunt van Europa zou liggen.
Globale geografische kenmerken Europa bestaat uit een romp, die van oost naar west steeds smaller wordt, en enkele grote schiereilanden, die men op zich als subcontinenten kan beschouwen. Dit zijn het Scandinavisch Schiereiland, het Iberisch Schiereiland, het Apennijns Schiereiland en het Balkanschiereiland. Daaromheen liggen enkele grote en kleine eilanden en eilandengroepen, waarvan de Britse Eilanden de grootste zijn.
Het reliëf in Europa vertoont voor een relatief klein gebied een grote variatie. De zuidelijke gebieden zijn bergachtig en wanneer men zich naar het noorden beweegt komt men vanaf de Pyreneeën, Alpen en de Karpaten, via heuvelachtige en semi-bergachtige gebieden, in de brede noordelijke laagvlaktes, gezamenlijk bekend als de Europese Vlakte, die in het oosten het grootst is. Nog verder naar het noorden bevindt zich een boog van hooggelegen gebieden, die begint in het westen van de Britse Eilanden en via de Schotse Hooglanden, onderbroken door het noordelijke deel van de Noordzee, via het Scandinavisch Hoogland, naar het noorden van Noorwegen loopt.
Deze omschrijving is vereenvoudigd, omdat deelgebieden zoals het Iberisch en het Apennijns Schiereiland hun eigen complexe kenmerken hebben, zoals ook de rest van het vasteland van Europa, waar het reliëf vele plateaus, rivierdalen en bekkens kent, die het algemene beeld nog complexer maken. IJsland en de Britse Eilanden zijn een verhaal op zich. IJsland is een feite een landmassa op zichzelf in de noordelijke Atlantische Oceaan, die als deel van Europa wordt meegeteld, de Britse Eilanden zijn eigenlijk hoger gelegen gebieden die vroeger als schiereiland bij het vasteland van Europa hoorden, voordat het stijgende zeewater de eilandengroep afsneed van de rest van het continent.
Lijst van Europese landen Dit is de lijst van alle landen in Europa, met inbegrip van die niet geheel in Europa liggen staan. Deze landen zijn transcontinentaal. Er staan ook landen op die geografisch niet in Europa liggen. Deze landen zijn enigszins verbonden met Europa. Dat komt doordat sommige landen bijvoorbeeld lid zijn van de Europese Radio-unie (ERU) of de Europese Economische Ruimte (EER).
Land Oppervlakte(km2) Inwonertal Dichtheid(per km2) Hoofdstad Naam eigen taal Geogr. inEuropa lid EU 28.748 2.876.591 101,27 Tirana Shqipëria 468 77.281 164,59 Andorra la Vella Andorra 29.743 2.924.816 101,94 Jerevan Հայաստան (Hayastan) 86.600 9.911.646 115,17 Bakoe Azǝrbaycan transcont. 30.528 11.358.357 372,06 Brussel België/Belgique/Belgien (1957) 51.129 3.531.159 68,97 Sarajevo 110.910 7.101.859 64,03 Sofia (2007) 9.251 1.170.125 126,48 Nicosia Kýpros/Kıbrıs (2004) 43.094 5.748.796 133,40 Kopenhagen Danmark (1973) 357.168 82.800.000 231,82 Berlijn Deutschland (1957) 45.226 1.319.133 29,17 Tallinn Eesti (2004) 336.593 5.509.717 16,37 Helsinki Suomi/Finland (1995) 547.030 67.348.000 118,27 Parijs France (1957) 69.700 3.718.200 56,99 Tbilisi საქართველო (Sakartvelo) transcont. 131.957 10.768.477 82,55 Athene Ελλάδα (Elláda) (1981) 93.030 9.797.561 105,21 Boedapest Magyarország (2004) 70.280 4.761.865 67,57 Dublin Éire/Ireland (1973) 103.000 350.710 3,25 Reykjavík Ísland 301.338 60.589.445 198,44 Rome Italia (1957) 2.724.900 17.987.736 6,63 Nur-Sultan () transcont. 10.908 1.831.432 167,90 Pristina Kosovo 56.542 4.284.889 74,39 Zagreb Hrvatska (2013) 65.300 2.800.667 43,36 Vilnius Lietuva (2004) 160 38.111 239,42 Vaduz Liechtenstein 64.589 1.925.800 34,15 Riga Latvija (2004) 2.586 602.005 225,52 Luxemburg LëtzebuergLuxemburgLuxembourg (1957) 25.713 2.103.721 81,03 Skopje Македонија (Makedonija) 316 445.426 1.456,63 Valletta Malta (2004) 33.846 4.434.547 119,78 Chișinău Moldova 2,02 38.400 15.322,50 Monaco Monaco 13.812 642.550 45,35 Podgorica / 41.543 17.271.990 410,03 Amsterdam Nederland (1957) 385.203 5.295.619 13,84 Oslo Norge/Noreg/Norga 603.628 42.418.235 73,57 Kiev 83.858 8.823.054 102,44 Wenen Österreich (1995) 312.685 38.422.346 123,45 Warschau Polska (2004) 92.212 10.379.537 111,30 Lissabon Portugal (1986) 238.397 19.638.000 80,70 Boekarest România (2007) 17.098.246 144.526.636 8,39 Moskou transcont. 61,2 33.285 547,99 San Marino San Marino 88.361 7.040.272 99,33 Belgrado / 20.273 2.066.880 102,18 Ljubljana Slovenija (2004) 49.035 5.435.343 110,78 Bratislava Slovensko (2004) 505.990 46.698.151 91,06 Madrid España (1986) 78.866 10.610.947 133,83 Praag Česko (2004) 783.356 80.810.525 102,40 Ankara Türkiye transcont. 0,44 1000 2.272,72 Vaticaanstad Stato della Città del Vaticano 244.820 66.040.229 268,92 Londen United Kingdom (Brexit) 207.560 9.504.700 45,56 Minsk () 450.295 10.151.588 22,17 Stockholm Sverige (1995) 41.285 8.401.120 204,75 Bern SchweizSuisseSvizzeraSvizra
Transcontinentale landen in Europees gedeelte Vlag en Naam Oppervlakte(km2) Inwonertal Dichtheid(inw. per km2) Grootste plaatsin Europa 500.000 Khachmaz 3.500 Stepantsminda 652.042 130.432 0,20 Oral 5.811.000 121.295.497 20,87 Moskou 23.764 10.620.739 446,93 Istanbul
Gebieden en landen Europa kan in de volgende geografische gebieden worden onderverdeeld: Noord-Europa: (Estland, Letland, Litouwen, IJsland, Noorwegen, Zweden, Finland en Denemarken); de Britse Eilanden: (het Verenigd Koninkrijk en Ierland); West-Europa: (Frankrijk, België, Nederland, Luxemburg en Monaco); Zuid-Europa: (Portugal, Spanje, Andorra, Italië, Malta, San Marino en Vaticaanstad); Midden-Europa: (Duitsland, Zwitserland, Liechtenstein, Oostenrijk, Polen, de Tsjechische Republiek, Slowakije, en Hongarije); Zuidoost-Europa: (Slovenië, Kroatië, Bosnië en Herzegovina, Servië, Montenegro, Kosovo, Albanië, Noord-Macedonië, Roemenië, Bulgarije, Griekenland en het Europese deel van Turkije); Oost-Europa: (Wit-Rusland, Oekraïne, Moldavië, het Europese gedeelte van Rusland en het Europese gedeelte van Kazachstan);
Geografische extremen miniatuur|300px|Geografische extremen van Europa
Geheel Europa Noordelijkste punt – Kaap Fligely, Rudolfeiland, Frans Jozefland, Rusland (81° 48′ 24″ N) Zuidelijkste punt – Gavdos, Griekenland (34° 48′ 02″ N) Westelijkste punt – Monchique-eiland, Azoren (39° 29′ 43″ W) Oostelijkste punt – Kaap Flissingski, Severnyeiland, Nova Zembla, Rusland (69° 5′ 14″ E) Laagst gelegen punt – Kaspische Zeekust, Rusland Hoogst gelegen punt – Elbroes, Rusland
Vasteland van Europa Noordelijkste punt – Nordkinn, Noorwegen (71° 08′ 02″ N) Zuidelijkste punt – Tarifa, Spanje (36° 00′ 00″ N) Westelijkste punt – Cabo da Roca, Portugal (09° 30′ 03″ W) Oostelijkste punt – 68°18′37″N 66°37′05″E, een top zonder naam in het Oeralgebergte op 545 meter hoogte.
Geologie
Geologische opbouw Veel gebieden in Europa hebben hun eigen geologische opbouw, die weinig overeenkomsten vertoont met andere delen van het werelddeel. Het continent kan verdeeld worden in een aantal geologische zones die afhankelijk van de tektonische situatie elk weer bestaan uit geologische structuren als bekkens, horsten, slenken of orogenen. Deze structuren bepalen welk gesteente in de ondergrond en aan het aardoppervlak te vinden is.
Geologisch gezien is Europa opgebouwde uit componenten van oudere continenten en oceanen. Door de werking van platentektoniek in de loop der miljoenen jaren zijn deze fragmenten samengevoegd tot de huidige configuratie. Het oudste gedeelte van Europa is het Baltisch Schild (Scandinavië, de Baltische landen, Europees Rusland, het noorden van Polen en Duitsland) en de kern van het oude continent Baltica. Stukken van de voormalige continenten Avalonia (Engeland, Ierland, de Benelux en het noordwesten van Duitsland) en Laurentia (West-Noorwegen en Schotland) liggen daar in het westen en zuiden tegenaan als gevolg van de Caledonische gebergtevorming van ongeveer 400 miljoen jaar geleden. Stukken van Gondwana (Iberisch Schiereiland en andere delen rond de westelijke Middellandse Zee) en het daarvan afgesplitste Cimmeria (Turkije en andere delen rond de oostelijke Middellandse Zee) zijn tijdens de Hercynische en Cimmerische gebergtevormingen (respectievelijk rond 300 en 150 miljoen jaar geleden) hier weer aan vast komen te zitten, met name in Centraal en Zuid-Europa. De laatste grote fase van gebergtevorming was de Alpiene gebergtevorming (vanaf 80 miljoen jaar geleden), waarmee grote delen van Zuid-Europa ontstonden. Tijdens de Alpiene gebergtevorming zijn delen van de bodem van de Westelijke Tethys-oceaan in de Pyreneeën, Alpen, Apennijnen, Balkan en de Karpaten terechtgekomen.
Vorming van het landschap Vanwege de grote verscheidenheid aan geologische situaties kent Europa een grote variëteit in landschappen die in het hele continent worden aangetroffen. Grote delen van het oppervlak van Europa bestaan uit tijdens de Caledonische of Hercynische gebergtevormingen gevormde gesteenten. De tektonische opheffing van het reliëf die deze gesteenten aan het oppervlak bracht is echter vrijwel altijd jonger. De uitzondering hierop vormen de gebergten van Zuid-Europa, die ontstaan zijn door de nog steeds doorgaande Alpiene gebergtevorming.
Tektoniek zorgt voor het omhoog of omlaag bewegen van de aardkorst, maar de huidige landvorm is vooral ontstaan door de erosie. De mate waarmee en manier waarop erosie plaatsvindt hangt weer af van factoren als klimaat, bodemvorming, of de competentie van het gesteente in de ondergrond. Op veel plekken zijn landvormen ontstaan tijdens perioden waarin het klimaat anders was dan tegenwoordig. Zo komen in Noord-Europa en in en rond de hooggebergten op veel plekken stuwwallen, fjorden, drumlins en eskers voor uit de laatste ijstijden, toen gletsjers grote delen van het continent bedekten.
Zeeën Noordelijke IJszee Groenlandzee Witte Zee Barentszzee Atlantische Oceaan Noorse Zee Ierse Zee Keltische Zee Golf van Biskaje Het Kanaal Noordzee Skagerrak Kattegat Oostzee Botnische Golf Finse Golf Middellandse Zee Ligurische Zee Tyrreense Zee Adriatische Zee Ionische Zee Egeïsche Zee Zwarte Zee
Meren De zes grootste meren in Europa zijn met de oppervlakte naar benadering:
Kaspische Zee (grens met Azië) – 371.000 km² Ladogameer – 17.700 km²