370px|thumb|Schema van een qanat, met bron, werkschachten en uitstroom Een qanat (Arabisch: قناة) of karez (Perzisch: كاريز) is een ondergronds aquaduct waarmee grondwater uit de bergen naar lagergelegen gebieden wordt getransporteerd.Qanat, uitleg op de website van het (UNESCO) International Center on Qanats and Historic Hydraulic Structures, Yazd, Iran. Geraadpleegd 26 oktober 2015. Een qanat wordt meestal gevoed door een aquifer, een grondwaterhoudende laag. Het verval, het hoogteverschil tussen bron en bestemming, zorgt ervoor dat de zwaartekracht het water naar de uitstroom geleidt. Kareez, het zoroastrische heritageinstitute.com, geraadpleegd 1 november 2015.
De qanat ontstond in de oudheid in Noordwest-Iran of het naastgelegen Koerdistan, waarschijnlijk in het eerste millennium v. Chr., mogelijk zelfs eerder. Lofrane, G. et al. (2013); "Water Collection and Distribution Systems in the Palermo Plain during the Middle Ages", in: Water, vol. 5, nr 4. Online hier. Een qanat werd met de hand uitgegraven, waarbij op regelmatige afstanden verticale schachten werden aangelegd om mensen en materieel aan en af te voeren en puin te verwijderen. Met het bouwen van een qanat waren grote investeringen gemoeid en de aanleg vergde jaren of zelfs decennia.
De technologie werd vanuit Iran verspreid en thans vindt men qanats van Japan tot in Marokko en zelfs enkele in Amerika. Sinds de jaren zeventig zijn er nauwelijks meer nieuwe aangelegd. Wessels, J.I. (2008); To cooperate or not to cooperate...? : collective action for rehabilitation of traditional water tunnel systems (qanats) in Syria (dissertatie), online via dare.uva.nl.In 2005 werd er nog een nieuwe aangelegd in Shvanidzor in het uiterste zuiden van Armenië. Zie deze PDF, p. 18. De bestaande qanats zijn echter groot in aantal en veel daarvan leveren nog water, sommige al gedurende honderden jaren. In Iran zijn in het begin van de 21ste eeuw nog duizenden qanats in gebruik, die water leveren voor miljoenen mensen en hun akkers. The Qanat: An Ancient Technology Still Delivering Water Today, hydratelife.org, geraadpleegd 26 oktober 2015.Wulff (1968) noemt een aantal van 22 000, English (ook 1968) stelt dat er 37 500 zijn waarvan er 21 000 in bruikbare staat verkeren. Recentere bronnen noemen eveneens aantallen van 21 à 22 000, maar het is niet vast te stellen of die op andere gegevens dan die van English en Wulff gebaseerd zijn. Het Iraanse Ministerie van Energie noemt anno 2015 een aantal van 36 300. Zie: het ICQHS.
Hoewel het overgrote deel van de literatuur Iran als bron van de vinding noemt, is het wetenschappelijke debat over de oorsprong geenszins beslecht. Wel staat vast dat de qanat nergens zo belangrijk is als in Iran: van alle nog min of meer functionerende qanats bevindt 50-60% zich in dat land, terwijl zo'n 35% aangelegd werd in twee landen waar een directe Iraanse invloed aantoonbaar is: Afghanistan en Oman.
Etymologie en kenmerken Etymologie Qanāt is een Arabisch woord dat 'lans' of 'buis' betekent en dat is afgeleid van een Semitisch werkwoord voor 'graven'. Wulff, H.E. (1968); "The qanats of Iran"; in: Scientific American, april 1968, p. 94-105. Online geraadpleegd 1 november 2015. Het woord qanat wordt onder meer gebruikt in Iran,English (1968), p. 170. waar men ook wel van een karez of karīz spreekt. Dit van oorsprong Perzische woord komt van 'kār' (voren trekken, als met een ploeg) en 'rēz' (stromen)De Planhol, "KĀRIZ i. Terminology. en wordt ook in Afghanistan, Pakistan en Turkmenistan gebruikt. Het in Oman en de Emiraten gebruikelijke woord 'falaj' (meervoud 'aflaj') heeft een bron in een Semitisch woord voor in (gelijke) delen verdelen. Abdullah Al-Ghafri1, Takashi Inoue, Tetuaki Nagasawa (2003); "Daudi Aflaj: the Qanats of Oman", in: Proceedings of the Third Symposium on Xinjang Uyghor, China, Chiba University, Chiba Japan.
Verwante termen thumb|Uitstroom van een 'surangam', zoals de qanat in India bekendstaat thumb|Werking van een windvanger om koelte aan een qanat te onttrekken Er bestaan nog andere woorden voor de qanat. Van Syrië tot Algerije is het woord 'foggara' of 'fuqarā' gangbaar, hoewel men in Syrië ook wel spreekt van een 'qanat romani' (Romeinse qanat) en in delen van de Sahara van 'Perzische werken'. In Marokko heet het aquaduct 'khattara' of 'rhettara'. Sommige Franse auteurs gebruiken 'foggara' en in overige talen gebruikt men doorgaans het generieke woord qanat. In het Engels gebruikt men naast qanat ook wel '(in)filtration gallery', hoewel die term soms ook gebruikt wordt voor andere tunnels of buizen die grondwater winnen. Op de Canarische Eilanden, in Mexico en in sommige andere Spaanstalige gebieden wordt de term 'galería (filtrante)' gehanteerd,English (1968), p. 178.Palerm-Viqueira, J. (2004); "Las galerías filtrantes o qanats en México: introducción y tipología de técnicas", in: Antología sobre pequeño riego, Vol. 1, Nr 2, p. 133-145. Met Engelse vertaling online hier. terwijl in Madrid de term 'viaje de agua' gebruikt wordt.Bustamante, I. de, et al (2004); "Some Examples of Spanish Qanats", Schriftenreihe der Frontinus Gesellschaft.
Kenmerken Een qanat kent de volgende specifieke kenmerken. Er is sprake van een ondergrondse aanleg en van een tunnel met een lichte helling zodat het water vanzelf stroomt. Water wordt in een aquifer aangeboord en het wordt gewonnen als drinkwater en voor irrigatie. Soms worden nog enkele nevenkenmerken aan de definitie toegevoegd, namelijk dat de technologie afkomstig moet zijn uit Iran, dat er werkschachten aanwezig zijn en dat er één moederbron is.
Debat over de oorsprong Een deel van de wetenschap meent dat een qanat ook oppervlaktewater als bron kan hebben, of ondiep liggend grondwater. Wessels, J.I. (2014); Qanats and Water Cooperation for a Sustainable Future, website MEI, geraadpleegd 7 december 2015.Andere auteurs, zoals Lightfoot, rekenen deze echter nadrukkelijk niet tot de qanats. In de combinatie met oppervlaktewater vertoont de qanat gelijkenissen met het Romeins aquaduct, dat immers ook grotendeels ondergronds werd gebouwd met een licht verval om het water te laten stromen. Laten afvloeien van ondiep liggend grondwater, verwant aan drainage, is op meerdere plaatsen ongeveer gelijktijdig uitgevonden en overwegend veel ouder dan de qanat in engere zin.
In het wetenschappelijke debat over de oorsprong van de vinding speelt de definitie wat een qanat wel en niet kan zijn een hoofdrol. Er zijn irrigatiewerken die niet lijken te passen in een oorsprong in, en verspreiding vanuit Iran, zoals de puquios in Chili en een deel van de aflaj in Oman en de Emiraten. Soms wordt gesteld dat deze jonger moeten zijn dan ze lijken te zijn, of wordt betoogd dat het geen echte qanats zijn.
Belang Naast het evidente belang van het transport van water naar nederzettingen en droge landbouwgronden, waar zonder irrigatie geen landbouw mogelijk is, heeft de qanattechnologie een drietal specifieke voordelen. Door de goeddeels ondergrondse constructie treedt veel minder verdamping op dan bij bovengrondse kanalen en bestaat er minder kans op vervuiling en daarmee gepaard gaande ziektes.The qanats of Iran, edwardgoldsmith.org, geraadpleegd 30 oktober 2015. Vanwege het verval in de tunnel is geen (mechanische) inspanning nodig om een goede doorstroming te verzekeren en bij voldoende hoogteverschil kan water over aanzienlijk afstanden getransporteerd worden. Qanats, artikel op waterhistory.org, p. 1-2, geraadpleegd 3 november 2015. Ten slotte is een qanat een duurzame oplossing: als de grondwaterspiegel daalt, vermindert de instroom totdat de bron zich voldoende hersteld heeft.
Daarnaast is er een drietal positieve neveneffecten bij het gebruik van qanats. Zo zijn natte en droge jaren slechts ten dele van invloed op de opbrengst: er stroomt meestal wel water. Taghavi-Jeloudar, M., M. Han, M. Davoudi, en M. Kim (2013); "Review of Ancient Wisdom of Qanat, and Suggestions for Future Water Management", in: Journal of Environmental Engineering and Science, mei 2013. Online geraadpleegd via ResearchGate, 10 november 2015. Ook is een qanat tot op zekere hoogte bestand tegen aardbevingen en oorlogshandelingen.Maar niet geheel. Bij de aardbeving in 2003 van de Iraanse stad Bam werd ook het qanatstelsel deels verwoest. Indien er voldoende verval is tussen de uitstroomopening en de woningen/akkers, kan de kracht van het water eerst nog gebruikt worden om een watermolen aan te drijven. Verder kunnen met behulp van een windvanger en een qanat opslagplaatsen of shabestans worden gekoeld. Kenmerk van de qanattechnologie is de continue uitstroom, ook 's nachts en in de winter, als de behoefte aan water minder is dan op andere tijdstippen. In de zomer is de wateropbrengst meestal kleiner en de vraag ernaar juist groter dan in de rest van het jaar. Sommige qanats hebben daartoe de mogelijkheid (deels) afgesloten te worden als er geen of minder vraag is. Ook wordt het water wel opgevangen en bewaard in bassins of waterkelders.
Invloed op nederzettingen thumb|Landbouw en nederzettingen in Iran, door de qanats gegroepeerd rondom een puinwaaier thumb|Ab anbars met windvangers in de Iraanse stad Nain thumb|Verdeling van water door een stuw met openingen in een foggara in Algerije In droge tot zeer droge gebieden is de beschikbaarheid van water de factor die bepaalt waar mensen wonen en landbouw bedrijven. Het water is ook van invloed op hoe mensen daar hun nederzettingen vormgeven en hoe zij hun samenleving inrichten.English (1998), p. 196.Clawson, P. en Rubin, M. (2005); Eternal Iran: Continuity and Chaos, Londen; p. 75. Geraadpleegd via GoogleBooks. De qanat leidde in onder meer Iran tot een opmerkelijk nederzettingenpatroon rondom de puinwaaier waar het water vandaan komt, zoals op de afbeelding hiernaast.
Vlak bij de uitstroomopening is qanatwater het minst vervuild en meest voorhanden. Het eerste water is in Iran doorgaans voor de ab anbar, een publiek reservoir, Qanats, artikel op waterhistory.org, p. 5, geraadpleegd 13 november 2015. een badhuis als dat aanwezig is en voor de moskee. Stroomafwaarts loopt het door goten, 'jūbs' genaamd, eerst langs of onder de woningen van de rijke burgers, die water voor hun privécisternes aan de qanat onttrekken.Soms is een deel van de huizen op of rond het laatste deel van de qanat gebouwd, dus vóór de uitstroom. Dit betreft dan altijd woningen van de welgestelden. Vervolgens passeren de jūbs de woningen van de minder bedeelden, de drinkplaatsen voor het vee en ten slotte de akkers. Omdat de goten ook wel als riool worden gebruikt, raakt het water stroomafwaarts vervuild. In de steden, die meestal gevoed worden door enkele of zelfs tientallen qanats, is dit patroon minder duidelijk, maar ook daar is het aanwezig.English (1998), p. 200. In kleine nederzettingen is het patroon evident omdat er meestal geen vertakkingen van de jubs zijn en de woningen en akkers lineair langs de jūbs liggen.
Sociale cohesie Voor het onderhouden van bestaande qanats en het verdelen van het beschikbare water is een hoge mate van sociale cohesie vereist. Iran kent een groot aantal speciale wetten die met de qanats samenhangen. Reeds in de negende eeuw werden qanatwetten in Iran gebundeld en bestaande gebruiken gecodificeerd in het Kitab-i Qani (Boek van Qanats). Zo bepaalt de Wet van de Grenzen dat geen bron mag worden aangeboord binnen een kilometer van een bestaande qanat. Daarmee poogt de wet met name de investeerders van een qanat te beschermen. Een zeker maximum aan akkerland ligt daarmee vast. Bij grote steden die voor hun watervoorziening mede afhankelijk zijn van een dicht netwerk van qanats en te maken hebben met een groeiende bevolking, kan dat tot problemen leiden. Dat is bijvoorbeeld het geval in Yazd, Kerman en Teheran
Eigendom en beheer