Neutral Milk Hotel was een Amerikaanse indierockgroep die voortkwam uit een soloproject van Jeff Mangum. Na het eerste studioalbum On Avery Island uit 1996 werd de groep versterkt door Julian Koster, Jeremy Barnes en Scott Spillane. Daarnaast leverde producent Robert Schneider een wezenlijke bijdrage aan het geluid van Neutral Milk Hotel.Cooper, p.63 De groep ligt aan de basis van The Elephant 6 Recording Company, een muzikaal collectief uit Athens (Georgia).
De muziek van Neutral Milk Hotel wordt omschreven als een mengelmoes van folk, psychedelica en punk, waarbij gebruik wordt gemaakt van een breed scala aan instrumenten en Mangum gepassioneerd surrealistische, intieme teksten zingt.Cooper, p.2 De groep is vooral bekend om haar tweede en laatste studioalbum, In the aeroplane over the sea uit 1998, dat in de loop der jaren goede kritieken kreeg en een onverwacht commercieel succes werd.Cooper, p.1-2
Niet lang na het uitbrengen van het album hief Mangum de groep op vanwege persoonlijke ongemakken, en trok hij zich terug uit het openbare leven. Tijdens zijn afwezigheid nam de populariteit van In the aeroplane over the sea toe en verkreeg de groep een cultstatus. Na een pauze van vijftien jaar werd in 2013 een reünie aangekondigd en begon de groep aan enkele wereldwijde tournees. In de zomer van 2015 gaf Neutral Milk Hotel haar laatste optreden voor de komende tijd.
Geschiedenis Beginjaren In het landelijke stadje Ruston in Louisiana ontwikkelden de jonge Jeff Mangum en zijn vrienden, onder wie Robert Schneider, een voorliefde voor psychedelische en experimentele rockmuziek. In Ruston ontstond zo een kleine maar levendige alternatieve scene, die later in Denver aangevuld werd met leden van Apples in Stereo. Onder de naam The Elephant 6 Recording Company begonnen de vrienden een muzikaal collectief, waaruit in de loop der jaren vele indiegroepen ontstonden. Naast zijn bijdrage aan verschillende projecten startte Mangum een soloproject genaamd Milk. Toen bleek dat er al een groep met deze naam bestond, hernoemde hij het project naar Neutral Milk Hotel. Onder deze naam nam hij een aantal experimentele cassettes op (waaronder Beauty, Invent yourself a shortcake en Hype city soundtrack), die hij uitwisselde met zijn vrienden.Cooper, p.9
In 1993 nam Mangum zijn eerste ep op, genaamd Everything is, en in New Orleans gaf hij dat jaar zijn eerste optreden, voor een vrijwel lege zaal.Cooper, p.22
On Avery Island In 1995 reisde Mangum naar Denver in Colorado voor de opnames van zijn debuutalbum, On Avery Island. Zijn jeugdvriend Robert Schneider diende als producent, organist en bassist, en schreef de blaasarrangementen. Schneider zag het als zijn missie om zo trouw mogelijk te blijven aan Mangums visie en nam het album daarom op met een lo-fi viersporenrecorder.Cooper, p.24 On Avery Island werd op 26 maart 1996 uitgebracht door Merge Records en er werden toentertijd ongeveer 5000 exemplaren van verkocht. De weinige kritieken die het album kreeg waren positief.Cooper, p.37
Op aandringen van Merge Records ging Mangum op zoek naar vaste groepsleden, voor een promotietournee. De eerste muzikant die Mangum rekruteerde was Julian Koster uit New York, een goede kennis van Elephant 6. Koster raadde als drummer Jeremy Barnes aan, die hij ooit na een optreden in Albuquerque had ontmoet en die had aangegeven ongelukkig te zijn met zijn studentenleven in Chicago. Mangum en Koster reisden naar Chicago voor een repetitie met Barnes, die op aanraden van Koster de universiteit verliet om zich op Neutral Milk Hotel te concentreren.Cooper, p.29 Scott Spillane, een oude bekende van Mangum uit Ruston, werkte in Austin als pizzabakker toen Mangum hem bezocht en overhaalde om zich bij Neutral Milk Hotel te voegen als blazer.Cooper, p.31
De vier muzikanten vestigden zich in het huis van Kosters grootmoeder in New York, waar ze zich fanatiek voorbereidden op de tournee en nieuwe nummers maakten. Op 28 april 1996 gaven ze hun eerste optreden in New York en op 1 juli begon in San Francisco de landelijke tournee. Daarnaast trad Mangum ook regelmatig solo op, waarbij hij voorproefjes van het toekomstige album liet horen.Cooper, p.35
In the aeroplane over the sea thumb|Jeff Mangum rond 1997 Na de tournee verhuisde de groep naar Athens in Georgia, waar de overige leden van Elephant 6 woonden. Mangum werkte non-stop aan het nieuwe album terwijl hij geplaagd werd door nachtangsten. Hij had onlangs het dagboek van Anne Frank gelezen, dat een grote invloed had op zijn composities.Cooper, p.42 In Athens bracht Neutral Milk Hotel regelmatig nieuwe nummers ten gehore. Aldaar werd de introverte Mangum geconfronteerd met enige mate van bekendheid en idolatie, een ontwikkeling waar hij zich erg ongemakkelijk bij voelde.Cooper, p.46 In de lente van 1997 had Mangum al het materiaal van het nieuwe album geschreven.Cooper, p.52
Net als On Avery Island werd het tweede studioalbum, In the aeroplane over the sea, opgenomen in de studio van Robert Schneider in Denver. Mangum arriveerde als eerste van de groepsleden en nam vooraf samen met Schneider enkele akoestische nummers op. Tijdens de opnames van de gehele groep kregen alle leden ruim de vrijheid om te improviseren. Er werd veertien uur per dag aan het album gewerkt, waarbij ze moesten overleven op rijst en tofu met barbecuesaus.
Na twee maanden werden de opnames afgerond. In the aeroplane over the sea werd op 11 februari 1998 uitgebracht door Merge Records, met een geschatte oplage van 5500 cd's en 1600 lp's. De rode draad in het album was het leven, lijden en de reïncarnatie van Anne Frank, en hoewel het album vaak als conceptalbum wordt geclassificeerd gaf Mangum de voorkeur aan de definitie "verhalend".
Drie dagen na de uitgave begon Neutral Milk Hotel met een landelijke tournee, bijgestaan door verschillende muzikanten die geassocieerd waren met Elephant 6. De optredens waren energiek en chaotisch, soms haast gevaarlijk te noemen, en stonden erom bekend bezoekers te beangstigen.Cooper, p.84 De tourbus kwam bijna nooit op tijd aan,Cooper, p.89 de instrumenten verkeerden vaak in krakkemikkige staat en er werden regelmatig muzikale fouten gemaakt.Cooper, 88 Desondanks sloeg de tournee aan. De reputatie van de groep groeide gestaag en de zalen stroomden steeds verder vol.Cooper, p.90
Opheffing Na een tournee door Europa keerde de groep in oktober 1998 terug naar Athens. Mangum werd geplaagd door ziekte en wees alle aanvragen voor optredens en interviews af. Op 5 december gaf hij voor zijn vrienden een laatste solo-optreden en introduceerde daarbij het nummer Little birds, een opmerkelijk duister nummer in zijn repertoire. Dit bleek uiteindelijk het laatste nummer van Neutral Milk Hotel te zijn.Cooper, p.95
Langzamerhand werd het steeds duidelijker dat Mangum er geen zin meer in had. Op oudejaarsavond 1998 gaf Neutral Milk Hotel in Athens het laatste concert. Vervolgens trok Mangum zich terug uit het openbare leven en sloot hij zich af van zijn vrienden. Een aanbod om met R.E.M. op tournee te gaan als openingsact wees Mangum af. Toen het duidelijk werd dat het doek voor Neutral Milk Hotel was gevallen, richtten de overige groepsleden zich op andere muziekprojecten.Cooper, p.98-99
Mangum gaf later de volgende verklaring voor de opheffing van de groep:
Hiaat Mangum werd getroffen door een zenuwinzinking, sleet zijn dagen in een vrijwel catatonische staat en sloeg zakken vol rijst in uit angst voor de millenniumbug. Hij herstelde en besteedde de volgende jaren aan spiritualiteit en reizen, en leefde een tijdlang in een klooster.Cooper, p.99 In 2001 trad hij op verzoek van muzikant Chris Knox voor het eerst in jaren op, in Nieuw-Zeeland. Er werden in dat jaar twee soloalbums uitgebracht: een compilatie van Bulgaarse volksmuziek op het Koprivsjtitsafestival genaamd Orange twin field works, volume one, en het livealbum Live at Jittery Joe's, een opname van een soloconcert in Athens op 7 maart 1997.
In 2002 gaf Mangum een zeldzaam interview met Pitchfork waarin hij aangaf dat hij het liedjesschrijven was verleerd en dat een nieuw studioalbum hem onwaarschijnlijk leek. De daaropvolgende jaren bleven zijn muzikale bijdrages beperkt tot projecten van Elephant 6, waaronder slechts enkele optredens. Ondertussen bleef de populariteit van Neutral Milk Hotel toenemen. Toen In the aeroplane over the sea in 2005 door Domino Records werd heruitgegeven waren er al 140 000 exemplaren van het album verkocht,Cooper, p.100 en in 2008 was het album de 6e bestverkochte vinylplaat ter wereld.
Vanaf 2010 liet Mangum steeds vaker van zich horen. In mei gaf hij een benefietoptreden voor Chris Knox – het jaar daarvoor getroffen door een beroerte – en in december gaf hij voor zo'n 75 man een onaangekondigd concert in Brooklyn. In 2011 opende hij de website Walking wall of words, waarop een boxset met de nieuwe ep Ferris wheel on fire beschikbaar werd gesteld, bestaande uit onuitgebrachte en alternatieve versies van oude nummers. In augustus kondigde hij een solotournee aan waarin hij met name het oeuvre van Neutral Milk Hotel zou spelen. De kaartjes voor het eerste optreden in Baltimore waren binnen achttien minuten uitverkocht. Onder zijn haltes viel het New Yorkse Zuccotti Park, waar Occupy Wall Street in volle gang was. In 2012 diende hij als curator van het muziekfestival All Tomorrow's Parties. Dat jaar kende In the aeroplane over the sea opnieuw goede verkopen en bereikte een nummer 12-notering in de vinylhitlijst van Billboard.
Reünie thumb|Neutral Milk Hotel in 2014 In april 2013 werd op Walking wall of words een reünie van Neutral Milk Hotel aangekondigd, in de samenstelling waarmee In the aeroplane over the sea was opgenomen. Bijgestaan door Jeremy Thal, Laura Carter en Mangums echtgenote Astra Taylor begon de groep aan een wereldwijde tournee. Kaartjes waren soms binnen enkele minuten uitverkocht. De nieuwe optredens van Neutral Milk Hotel, waarbij bezoekers nadrukkelijk werd gevraagd om geen opnames te maken, kregen lovende recensies. Er werden geen nieuwe nummers geïntroduceerd.
Op 10 december 2014 kondigde de groep de laatste tournee voor de komende tijd aan en in de zomer van 2015 werd het laatste optreden gegeven.
In oktober 2016 ontstonden speculaties over een toekomstig derde album, naar aanleiding van een reeks nieuwe tekeningen van Mangum onder de naam The book cipher sings. De tekeningen werden te koop aangeboden op Walking wall of words en aldaar omschreven als "steganografisch". Volgens verschillende muziekmedia werd er in de tekeningen gezinspeeld op een dubbelalbum en het jaar 2017.
Muziek Genre Het genre van Neutral Milk Hotel werd door de groep zelf fuzzfolk genoemd, naar het brommende geluidseffect dat in de muziekwereld bekend staat als fuzz. De groep wordt door anderen geplaatst onder indie, alternatief, folk, psychedelisch, of combinaties als indiefolk of psychedelische folk. Het is ook voorgesteld dat de groep zonder akoestische gitaar onder punk zou vallen. De groep wordt vanwege de "achterhaalde" opnametechnieken ook vaak als lo-fi gecategoriseerd. Dit heeft weliswaar niets te maken met de voorheen genoemde fuzz, dat een opzettelijke stijlkeuze was en geen neveneffect van een lage opnamekwaliteit.
Invloeden De belangrijkste invloed op de groepsleden van Neutral Milk Hotel waren hun vrienden van Elephant 6. Daarnaast vielen The Minutemen, Soft Machine en Daniel Johnston onder Mangums voornaamste inspiraties. Tijdens de opnames van In the aeroplane over the sea luisterde Mangum met name naar Pierre Henry (pionier van musique concrète), traditionele muziek, free jazz en elektronische muziek.Cooper, p.41
Composities thumb|De Casio DH-100, door Neutral Milk Hotel zanzithofoon genoemd, is een kruising tussen een synthesizer en een blaasinstrument dat in de jaren 80 werd geproduceerd door Casio