miniatuur|300px|Benadering van de verspreiding van paasvuren in Nederland en Noord-Duitsland miniatuur|De poasboake van Ligtenberg in 2022 is zojuist aangestoken thumb|Voorbereidingen voor de drie paasvuren ("Osten", "Knüll" en "Viereck") aan de Elbe bij Hamburg-Blankenese thumb|Timelapsevideo van een paasvuur in Diepenheim (2012) thumb|Bij het Osterfeuer in Seestermühe wordt een stropop verbrand thumb|Mensen bekijken een paasvuur te Eibergen op eerste paasdag 2006 thumb|Paasvuur te Onstwedde op tweede paasdag 2004 thumb|Brandend vuurwiel rolt van een heuvel tijdens Pasen in de stad Lügde, katholieke enclave binnen Lippe Een paasvuur is een soort vreugdevuur dat als ritueel tijdens Pasen in delen van Europa wordt aangestoken. Hiervoor wordt hout verzameld en op een grote stapel gelegd, die soms tientallen meters hoog is. Als het duister invalt wordt het geheel aangestoken. Het spektakel trekt vaak veel toeschouwers en meestal is het een echt dorpsgebeuren.
De noordgrens van het gebied waarin dit volksgebruik plaatsvindt, loopt door Denemarken en de zuidgrens door Zwitserland en Oostenrijk. Het oosten van Nederland is de westgrens en de oostgrens loopt oostelijk van de Harz. Maar ook buiten dit gebied worden paasvuren ontstoken.
Het paasvuur is waarschijnlijk van voorchristelijke origine (mogelijk uit de Oudsaksische godsdienst en de Germaanse mythologie of overgenomen van andere Indo-Europeanen),H.J. Solle, 'Paasvuur', 2008 maar kreeg later na de kerstening een christelijke invulling als het licht van Pasen en teken van de Verrijzenis van de Zoon van God, het licht der wereld. Oorspronkelijk vaak een eerbetoon aan de godin Ostara op haar gewijde offerplaatsen,H.J. Solle, 'Paasvuur', 2008. werd het vuur een symbool van de overwinning op de dood door Christus' Verrijzenis met Pasen. In Duitsland wordt op de paasvuren ook een pop of figuur als Judas Iskariot symbolisch verbrand. In twee steden in Duitsland zijn nog de Germaanse vuurraderen van de nachtevening gebruikelijk die aan het nog algemener verspreide paasvuur verwant zijn: brandende houten raderen worden van een berg afgerold.
Op Stille Zaterdag wordt tijdens de paasvigilie uit een steen vuur geslagen voor de kerken (Latijnse ritus) als symbool van het licht van de Verrijzenis.
Geschiedenis Het aansteken van een paasvuur is een oud gebruik waarvan verondersteld wordt dat het een voorchristelijke oorsprong heeft.Leeuwarder Courant 21-04-1879Leeuwarder Courant 20-04-1908 Paasvuren zijn in elk geval sinds 1559 uit schriftelijke bronnen bekend. Het paasvuur wordt in verband gebracht met Ostara.Leeuwarder Courant 28-03-1910 Het paasvuur (vuur en rook) zou voor vruchtbaarheid zorgen. Mensen sprongen door het vuur of werden (net als de veestapel) tussen vuren geleid.Nieuwsblad van het Noorden 18-04-1981 Ook vonden wilde dansen rond het vuur plaats en werd er veel gedronken. Wilde uitspattingen vonden plaats.
Ook bestaat de mogelijkheid dat de paasvuurtraditie is terug te voeren op de crematie van Julius Caesar tijdens het joods paasfeest in 44 voor onze jaartelling.
thumb|120px|left|Saint Patrick, de nationale beschermheilige van Ierland treft voorbereidingen voor een paasvuur, postzegel uit 1937
In de 17e eeuw werden er in het protestantisme pogingen ondernomen om deze traditie te beëindigen. Paasvuren werden verboden, maar toen dat niet bleek te helpen werden de paasvuren gekerstend.Leeuwarder Courant 12-04-1909 De Kerk maakte van het paasvuur het aansteken van de paaskaars.Leeuwarder Courant 24-03-1894Leeuwarder Courant 16-04-1900 Ook vonden wijdingen van het paasvuur plaats.Leeuwarder Courant 28-03-1964 maar kreeg later na de kerstening een christelijke invulling als het licht van Pasen en teken van de Verrijzenis van de Zoon van God, het licht der wereld. In Duitsland wordt op de paasvuren ook een pop of figuur als Judas Iskariot of een heks symbolisch verbrand.
Op een postzegel uit Ierland is Saint Patrick te zien die voorbereidingen treft voor een paasvuur. Deze postzegel is gewijd aan de kerstening van Ierland in de 5e eeuw.Leeuwarder Courant 22-07-1982
In 1959 kreeg het paasvuur van Lunteren geen vergunning, omdat predikanten van hervormde en gereformeerde kerk het in strijd met de geest van het paasfeest vonden door de heidense afkomst.Leeuwarder Courant 14-03-1959 Op het laatste moment werd echter toch toestemming gegeven.Leeuwarder Courant 28-03-1959 Door de aandacht in de media kwamen er meer dan tienduizend toeschouwers naar Lunteren.Leeuwarder Courant 31-03-1959
De paasvuren bleven ondanks de kerstening bestaan, alhoewel de betekenis en rituelen aangepast werden aan de tijd. In bepaalde gevallen werd het aansteken van het paasvuur, na een tijd van afwezigheid, in ere hersteld.Paasvuur te Deventer in ere hersteld, 01-04-1927
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden paasvuren tussen zonsondergang en zonsopkomst verboden.Leeuwarder Courant 09-04-1941Leeuwarder Courant 27-03-1948 Toch bleef na dit verbod het gebruik van het aansteken van een paasvuur in veel gebieden bestaan.Leeuwarder Courant 27-03-1948Leeuwarder Courant 08-04-1950Leeuwarder Courant 13-04-1950Leeuwarder Courant 15-04-1952Leeuwarder Courant 06-04-1955
Aan het eind van de 20e eeuw kwam het paasvuur onder druk te staan door strenge milieuvoorschriften.Leeuwarder Courant 11-03-1970: luchtvervuiling en paasvuren De bergen snoeihout werden inmiddels aangevuld met verzameld zwerfafval,Nieuwsblad van het Noorden 24-04-1973 maar ook met bijvoorbeeld autobandenLeeuwarder Courant 15-04-1976: Paasvuur op de Hoge Veluwe en ander materiaal.Leeuwarder Courant 14-04-1990: Paasvuur Heerenveen-Zuid gevaar voor milieu Een verbod op paasvuren bleek echter niet overal haalbaar.Nieuwsblad van het Noorden 01-04-1972 In de meeste plaatsen resulteerde dit in gemeentelijke bepalingen die onder andere voorschrijven dat alleen snoeihout op de paasvuurbult gelegd mag worden.Paasvuren steeds milieuvriendelijker Ook werden paasbulten vlakbij bebouwing verboden, dit resulteerde niet zelden in een reusachtige paasbult op een centrale plek.Leeuwarder Courant 08-04-1958Nieuwsblad van het Noorden 19-03-1970 Vaak helpt de overheid hierbij, door het beschikbaar stellen van snoeihoutLeeuwarder Courant 08-04-1980: reuze-paasvuur in Heerenveen en het beschikbaar stellen van brandweer en politie. Tegenwoordig kijkt het publiek alleen naar het vuur, het vuurspringen en wilde uitspattingen blijven (vaak) achterwege.
De paasvuren worden soms bedreigd, er wordt geprobeerd de paasbulten voortijdig in brand te steken. Daarom wordt bij bepaalde vuren de wacht gehouden.Leeuwarder Courant 23-03-1956 Af en toe lukt het toch het paasvuur voortijdig te ontsteken.Leeuwarder Courant 03-04-1956Leeuwarder Courant 31-03-1959
Nederland De grootste verspreiding van paasvuren beslaat ruwweg het gebied waar vroeger de Saksen woonden en waar nu nog Nedersaksisch wordt gesproken. Het gebruik van paasvuren is echter niet tot dit gebied beperkt. Ook in onder andere Beieren en in Oostenrijk komen paasvuren voor, evenals in Zweden.Archief Meertens Instituut. (z.d.). Feestdagen. Feestdagen. https://www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/kaart_details/23359 In Nederland zijn de meeste vuren in Drenthe, Groningen, Overijssel en Gelderland. Maar ook in Friesland (voornamelijk in de Stellingwerven)Paasvuren verankerd in de Stellingwerven en in het noordoosten van Noord-Brabant en het noorden van Limburg komen paasvuren voor. Het bekendste zijn de Twentse vuren (Boakebraandn) vanwege de geringe afstand van vuur tot vuur.
In het Saksische oosten van het land en het zuiden van Drenthe worden de vuren op eerste paasdag aangestoken, in de rest van Drenthe en Friesland gebeurt dit juist op tweede paasdag,Leeuwarder Courant 27-03-1964 alhoewel dit ook in Noord-Overijssel en op de Veluwe wel voorkomt.Dekker, T. (1992). Paasvuur. Meertens Kaartenbank. https://www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/kaart_details/29012
In Huissen wordt een duivelspop (Judas) verbrand tijdens het paasvuur.
Paasberg en paasweide Paasbergen en paasweiden komen (of kwamen)Nieuwsblad van het Noorden 29-03-1986: paasfeest nog vol van tradities in veel gebieden voor, zoals in Arnhem (zie Paasberg (Arnhem)), Tiel, Wageningen,Leeuwarder Courant 03-04-1926 bij Oldenzaal (zie Paasberg (Overijssel)) en Terborg (zie paasberg (Terborg)). Bij enkele paasbergen gaat het om een prehistorische grafheuvel.Encyclopedie Drenthe. Gearchiveerd op 4 maart 2016.
In Denekamp wordt een boom (de paasstaak, een spar) gehaald bij Singraven en deze boom wordt naar de paasweide gesleept. Daar wordt er een teerton aan gehangen. Na het opzetten van de boom wordt hij door Judas verkocht. De teerton wordt samen met het paasvuur in brand gestoken.Leeuwarder Courant 27-03-1964 In Tilligte wordt eenzelfde ritueel opgevoerd.
Paasbult en keuring Het hout wat verzameld wordt, vormt de paasbult (ook wel peaskebult(e) of poasbult genoemd), baak (of boak(en)) of paasstapel. Het verzamelen van het hout wordt ook poasboeske hoaln genoemd. Soms worden paasliederen of bedelliedjes gezongen tijdens het inzamelen van brandbaar materiaal.Nieuwsblad van het Noorden 18-04-1981: paasvuren Men ging rond bij boerderijen en haalde de troep die bij de grote schoonmaak tevoorschijn kwam op.
In sommige gebieden vormt de meiboom (of paasstaak) een vast onderdeel van de paasbult.Nieuwsblad van het Noorden 17-03-1989Nieuwsblad van het Noorden 30-03-1991: een paasbult hoort erbij
Soms vindt er een keuring van de paasbulten plaats, waarbij de mooiste paasbult een prijs wint.Nieuwsblad van het Noorden 16-03-1973Nieuwsblad van het Noorden 13-04-1982: een berg rommel is nog geen paasbult
Vlöggeln en poaskearls In Ootmarsum komt het vlöggeln (vleugelen) voor. Men verzamelt zich op de paasweide en trekt zingend door de straten van het stadje naar het marktplein. 's Avonds wordt dan het paasvuur op de paasweide ontstoken. Op paasmaandag herhaalt zich alleen de rondgang met zang.Leeuwarder Courant 31-03-1923 De poaskearls (paaskerels) spelen bij de festiviteiten een grote rol.
Wetgeving Vanwege de veiligheid, de volksgezondheid en de milieuvervuiling zijn paasvuren gebonden aan wet- en regelgeving. Omdat giftige stoffen in de grond kunnen lekken zijn organisaties soms verplicht om beton te storten op de plek waar ze willen gaan stoken. De stikstofcrisis (sinds 2019) legde de uitstoot van stikstof aan banden. Door droogte en daardoor groot risico op natuurbranden kunnen paasvuren soms niet doorgaan, zoals tientallen paasvuren in 2019, terwijl in 2020 vanwege de coronacrisis in Nederland alle evenementen moesten worden afgelast. Ook zijn er verschillende incidenten geweest zoals de Vonkenregen van Scheveningen (jaarwisseling 2018–19) en grote smog-, stank- en rookoverlast van de paasvuren in Duitsland en Nederland (april 2019) waardoor gemeenten strengere eisen aan de veiligheid en volksgezondheid zijn gaan stellen. Door deze en andere omstandigheden (zoals financiën en tekort aan vrijwilligers) is de toekomst van paasvuren in Nederland onzeker geworden en zullen verschillende lokale tradities wellicht verdwijnen.
Milieuvervuiling Bij de verbranding van hout komen verschillende schadelijke stoffen vrij, zoals fijnstof, dioxines, PAK's, benzeen en koolstofmonoxide (CO). Stichting Houtrookvrij berekende in 2017 dat het Espelose paasvuur 11 ton fijnstof produceerde, evenveel als een vrachtwagen die 1700 keer de wereld rondrijdt zou uitstoten (67,5 miljoen kilometer). Op verzoek van de stichting onderzocht het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in 2018 voor het eerst wat alle vreugdevuren in Nederland (vooral paasvuren, maar ook jaarwisselingsvuren, Luilakvuren en meer) samen jaarlijks uitstootten en concludeerde dat dit 0,5% van alle fijnstof was, vergelijkbaar met de fijnstofuitstoot van vuurwerk met oud en nieuw. Houtrookvrij pleitte daarom voor een verbod op paasvuren; het RIVM benadrukte dat dat een bevoegdheid is van gemeenten.
Grootste paasvuur ter wereld