Eindhoven () is een gemeente in het zuidoosten van de Nederlandse provincie Noord-Brabant, gelegen in de Brabantse Kempen. Het is naar inwonertal al sinds 1961 de vijfde gemeente van Nederland. Ze telt inwoners () op een grondgebied van 88,92 km². Ze omvat naast de gelijknamige stad EindhovenANWB Topografische Atlas Noord-Brabant (2005) - kaart 118 159-384 . tevens het dorp Acht en de uitbreidingslocatie Meerhoven.
De gemeente maakt deel uit van de Metropoolregio Eindhoven (MRE) en het stedelijk netwerk BrabantStad. Het stadsgewest Eindhoven (niet te verwarren met de metropoolregio), bestaande uit onder andere de gemeenten Eindhoven, Veldhoven, Best, Nuenen c.a. en Geldrop-Mierlo, telt bijna 420.000 inwoners op een oppervlakte van ongeveer 540 km². In de MRE wonen ongeveer 810.000 mensen.
Naam Het tweede woorddeel kan slaan op Hof (omheind stuk grond, tuin, aarde) of op Hoeve (hofstede). De oorsprong van beide woorden is verschillend, maar later zijn deze in hun gebruik ongeveer samengevallen en kregen ze de betekenis die we nu kennen: een gebouw met omliggende gronden ten behoeve van de exploitatie. De herkomst van het eerste woorddeel is veel minder duidelijk. Vermoedelijk werd met Eind de grens bedoeld tussen de cultuurgrond van een nederzetting en de woeste grond daarbuiten. De plaatsnaam kan dus geïnterpreteerd worden als 'het hof of de hoeve aan de grens tussen cultuurgrond en woeste grond'.Etymologiebank.nl. Gearchiveerd op 8 april 2023.
Geschiedenis
thumb|350px|links|De kaart van Eindhoven uit ca. 1550 vergeleken met de kaart uit 2024 De stad Eindhoven ontstond in een moerasdelta van vijf riviertjes: de Dommel, de Gender, de Laak, de Tongelreep en de Rungraaf. Het kreeg in 1232 stadsrechten en marktrecht van hertog Hendrik I van Brabant, werd onderdeel van de Meierij van 's-Hertogenbosch en werd later bestempeld als de hoofdstad van het kwartier van Kempenland. Eindhoven moet gezien worden als een gestichte (en niet geleidelijk gegroeide) nederzetting binnen de stedenpolitiek van Hendrik I. Op de plaats van het oude kasteel uit de 15e eeuw ligt nu villa Ravensdonck, dicht bij het augustijnenklooster Mariënhage. In 1583 werd na het Beleg van Eindhoven de omwalling weer afgebroken. Binnen de wallen lag de middeleeuwse Sint-Catharinakerk, die in 1860 werd afgebroken en vervangen door de huidigeneogotische kerk.
Ten gevolge van de industriële ontwikkeling trokken de Eindhovense fabrieken rond 1900 steeds meer werknemers aan. Dat waren onder meer de textielfabrieken van Elias, De Haes, de Bara (afgeleid van Baekers en Raymakers), tabaksverwerkers (Mignot & De Block, Henri van Abbe en Lurmans), stoomlederfabriek Gebroeders Keunen, de Koninklijke lucifersfabrieken Mennen & Keunen, sigarenkistmaker Brüning en (in het bijzonder vanaf 1891) de gloeilampenfabriek Philips. De stad had economisch profijt van de fabrieken en fabrikanten. Nadien werd naast Philips de DAF de grootste en internationaal meest bekende Eindhovense industriële onderneming.
(Explosieve) groei left|thumb|380px|Het kleine stadje Eindhoven in 1866, te midden van de vijf omliggende dorpen die sinds 1920 stadsdelen zijn. De gemeente Eindhoven was in de negentiende eeuw nog een klein streek-plaatsje, dat in 1866 slechts 3.200 inwoners teldeJ. Kuyper, Gemeente Atlas van Nederland, Leeuwarden: Suringar 1868., tegen 's-Hertogenbosch 23.250, Tilburg 18.000, Breda 15.193 en Helmond 5.800. Het maakte in de eerste helft en het midden van de twintigste eeuw een explosieve groei door en groeide binnen enkele decennia uit tot de grootste stad van de provincie.
In het interbellum was er een groot woningtekort voor de vele arbeiders. Dit was ook zo voor de omliggende gemeenten. Dit leidde tot de grote annexatie van 1920. Hierbij annexeerde de stad vijf omliggende gemeenten (Gestel en Blaarthem, Stratum, Strijp, Tongelre en Woensel), waardoor de gemeente ineens enorm vergroot werd, vooral qua oppervlakte, maar ook qua inwoneraantal, dat in dat jaar tot 47.946 zielen reikte. Op 1 januari 1940 had Eindhoven al 113.126 inwoners. Het schaarde zich daarmee al hoog op de ranglijst van grootste gemeentes in Nederland. In de volgende 75 jaar werd dit inwonertal verdubbeld. Allesbepalend voor deze ontwikkeling was de groei van het Philips-concern, van gloeilampenfabriek tot multinational en wereldspeler op het gebied van de elektronica. Sindsdien zijn er alleen kleinere annexaties en grenscorrecties geweest, waarbij een deel van de voormalige gemeente Geldrop en later een deel van de gemeente Veldhoven werden toegevoegd, dit laatste voor de bouw van de Vinexwijk Meerhoven.
Tweede Wereldoorlog thumb|Luchtfoto van Eindhoven (1920-1940), Nederlands Instituut voor Militaire Historie. thumb|Stratumseind, daags na de bevrijding, op 19 september 1944 Op 18 september 1944 werd Eindhoven bevrijd door de geallieerden. De bevrijding was onderdeel van Operatie Market Garden. Een dag later voerde de Luftwaffe nog een bombardement op Eindhoven uit.
De bevrijding wordt elk jaar gevierd met de Lichtjesroute. Volgens de gegevens van het Joods Historisch Museum leefden er vóór de oorlog ongeveer 430 joden en in 1950 200.
Eindhoven na WOII Na de Tweede Wereldoorlog heeft de autofabriek DAF, hoewel vóór de oorlog opgericht, fors bijgedragen aan de expansie. In 2003 gaven ruim 9500 bedrijven in de regio werk aan bijna 130.000 mensen.
Avondklokrellen Maatregelen van het kabinet Rutte tegen de coronapandemie, o.a. door het instellen van een avondklok, lokten op 24 januari 2021 felle protesten uit die ontaardden in rellen met vernielingen en plunderingen. Ook wel bekend als de avondklokrellen. Hierbij werd het treinstation aan de centrumzijde vernield, werden auto's en fietsen in brand gezet en werd een supermarkt in het station geplunderd. Dit alles leidde tot een klopjacht op relschoppers in de maanden na de rellen. Relschoppers werden publiekelijk opgeroepen zich te melden bij de politie als ze dit niet binnen enkele dagen na de rellen zelf deden.
Demografie Afkomst bevolking In 2024 heeft 55,6% van de Eindhovense bevolking twee ouders die in Nederland zijn geboren; 30,1% heeft ten minste één ouder die in een "niet westers land" is geboren, en 14,3% heeft ten minste één ouder die in een "westers land" is geboren. De percentages verschuiven nog steeds wat verder: anno 2021 waren de verhoudingen aldus: 61,5% twee ouders in Nederland geboren; 22,8% ten minste één ouder in een "niet westers land" is geboren, en 15,8% ten minste één ouder in een "westers land" is geboren.
Landen van herkomst in 2019/2020 +Eindhovenaren naar herkomst ouder(s)Buurtmonitor: Eindhovenaren naar herkomst. Gearchiveerd op 9 augustus 2019. Herkomst aantal in 2020 Turkije 11.300 Marokko 6.753 India 4.183 Arabische landen (m.u.v. Marokko)4.108 Voormalige West-Indische koloniën6.671
Geografie miniatuur|De ligging van Eindhoven gezien vanaf een ingezoomde overzichtskaart van De Kempen Eindhoven ligt in de landstreek De Kempen, en is naast Bergeijk de enige plaats met stadsrechten in het Nederlandse deel van de streek, het aangebouwde Veldhoven niet meegerekend.Brabantse Kempen . Gearchiveerd op 23 maart 2023. Daarnaast is Eindhoven volgens het Woordenboek van de Brabantse dialecten gelegen in het spraakgebied van het Kempenlandse dialect, wat een klein onderdeel vormt van de Kempen streek zelf. Bestuurlijke indeling
thumb|Topografische gemeentekaart van Eindhoven, september 2022. De huidige gemeente is ontstaan op 1 januari 1994 toen een gedeelte van Veldhoven, waaronder het vliegveld, bij Eindhoven werd gevoegd. Hier werden enkele bedrijventerreinen en woonwijken gebouwd. Het gehele gebied wordt Meerhoven genoemd en valt onder het stadsdeel Strijp. Ook het kerkdorp Acht en gehuchten als Bokt en Riel vallen onder de gemeente Eindhoven, ieder bij hun eigen stadsdeel. De grootste verandering deed zich voor in 1920 toen de kleine gemeente Eindhoven (niet veel groter dan het centrum met zijn voormalige wallen) de buurgemeenten Woensel, Strijp, Stratum, Tongelre en Gestel annexeerde. Na die annexatie bedroeg het inwonertal ongeveer 45.000, ervoor ongeveer 4000. Op 15 februari 1999 bereikte Eindhoven het inwonertal van 200.000.
Indeling InwonertallenEindhoven bestaat uit de stadsdelen: Centrum Woensel-Noord Woensel-Zuid Tongelre Stratum Gestel Strijp
Cultuur en recreatie thumb|Detailkaart van het centrum van Eindhoven (2017), met bezienswaardigheden
Uitgaansleven thumb|Markt Centraal gelegen ligt de Markt met voornamelijk grand cafés en grote terrassen. Aan de zuidkant van het centrum ligt het Stratumseind, de langste caféstraat van Nederland met meer dan vijftig aaneengesloten (dans)cafés, kroegen en discotheken, met in het verlengde daarvan de Stratumsedijk. Discotheek De Danssalon werd door horecamagnaat Sjoerd Kooistra in 2006-2008 omgevormd tot een later geflopte vestiging van diens Drie Gezustersketen.Cafémogol Kooistra verjaagt homo’s uit Eindhoven, Bizniz.blog.nl, 20 juli 2006.
Bij het station op het Stationsplein zijn grand cafés, terrassen, restaurants, een discotheek en een bioscoop te vinden, net als in de Dommelstraat, een uitgaansgebied aansluitend op het Stationsplein met cafés, restaurants en een discotheek. Op het einde van die straat bevindt zich poppodium de Effenaar. In het gebied De Bergen, ten westen van het centrum, liggen onder meer het Wilhelminaplein met vooral bruine kroegen (vaak met liveoptredens) en terrassen en de Grote Berg en de Kleine Berg met onder meer bruine kroegen, cafés, grand cafés en restaurants.
Architectuur thumb|150px|Sint-Catharinakerk thumb|De Rechtestraat 14 te Eindhoven van bovenaf, gebouwd rond 1600.
Eindhoven telt meer dan 150 rijksmonumenten, waaronder een groot aantal historische bouwwerken. Het gebied de Bergen is nog in zijn oude staat, maar op andere plaatsen in de stad zijn bezienswaardige historische panden te bezoeken. Met name de industriële revolutie, die aanvankelijk door textiel-, sigaren- en luciferfabrieken, en later voornamelijk door Philips in de stad teweeg is gebracht, is de moeite van het verdiepen waard. Andere hoogtepunten zijn de Sint-Catharinakerk (1867) en de Heilig Hart of Paterskerk (1898).
Sinds 2025 is het hoogste gebouw van Eindhoven de woontoren Lighthouse in de wijk Strijp-S, met een hoogte van 109 meter. Daarvoor was vanaf 2006 de Admirant het hoogst, een woontoren van 105 meter hoog die naast het eerste gloeilampenfabriekje van Philips staat. Een andere plaats waar "oud en nieuw" samenkomen is bijvoorbeeld het Van Abbemuseum met een zeer moderne aanbouw. Ook op andere gebieden van moderne architectuur is er veel te zien in Eindhoven, zoals het Evoluon.
Veel hoogbouw in Eindhoven is ontwikkeld in de periode vanaf 2000. De Regent was in 1999 het eerste gebouw dat zich, voor Nederlandse begrippen, hoogbouw kan noemen. Daarna zijn er in de stad onder meer de Kennedytoren (kantoren), de Vestedatoren, Porthos en De Admirant (alle voornamelijk woningen) verrezen. Bouwprojecten die in uitvoering zijn, zijn onder meer het voormalige Philipsfabrieksterrein Strijp-S, 27 hectare groot, dat omgebouwd wordt tot een gebied om te wonen, te werken en te recreëren. De laatste oplevering hiervan staat gepland voor 2020. Tevens is een 25 meter hoge "Blob" gebouwd bij het 18 Septemberplein.Bouw nieuw Eindhovens winkelgebied start dit jaar, woensdag 28 februari 2007, Elsevier Retail
Minder bekend is dat er in de binnenstad van Eindhoven nog een handvol panden van voor 1800 te vinden is. Deze zijn meestal verborgen achter nieuwere gevels of zijn dusdanig verbouwd dat het pand niet meer als oud oogt. Voorbeelden hiervan zijn Rechtestraat 49, Rechtestraat 14 en Stratumseind 49.
Monumenten Verschillende delen van Eindhoven zijn een beschermd stadsgezicht: Het Witte Dorp, Philipsdorp, Villapark Den Elzent en Villapark Tongelre. Verder zijn er in Eindhoven meer dan honderd rijks-, gemeentelijke en oorlogsmonumenten, zie: Lijst van rijksmonumenten in Eindhoven