De Universiteitsbibliotheek Leiden (Latijnse naam: Bibliotheca Academiae Lugduno-Batavae; Engelse naam: Leiden University Library) is de bibliotheek van de Nederlandse Universiteit Leiden. Zij is opgericht in 1575 en maakt deel uit van de cultuurcentra die in de Nieuwe Tijd richting gaven aan de ontwikkeling en verspreiding van kennis. De bibliotheek omvat ongeveer 5.200.000 banden, 1.000.000 e-boeken, 90.000 e-tijdschriften, 2.000 lopende papieren tijdschriften, 60.000 oosterse en westerse manuscripten, 500.000 brieven, 100.000 kaarten, 100.000 prenten, 12.000 tekeningen, 300.000 foto's en 3.000 spijkerschrifttabletten. Daar zijn unieke bronnen bij, van hoge kwaliteit. De bibliotheek beheert de grootste collecties wereldwijd op het gebied van Indonesië en van de Caraïben. De bibliotheek is de enige erfgoedorganisatie in Nederland met zeven registraties in UNESCO’s internationale en Nederlandse Werelderfgoedlijst voor documenten.
Geschiedenis Door de Nederlandse Opstand in de zestiende eeuw of de Tachtigjarige Oorlog tegen de Habsburgers ontstond een nieuwe staat met een nieuwe godsdienst. Snel werd de noodzaak voor een instituut voor hoger onderwijs gevoeld en in 1575 werd de Universiteit Leiden opgericht met de buit van een geconfisqueerd katholiek klooster.
miniatuur|links|Willem I, Prins van Oranje, belangrijkste leider van de Nederlandse Opstand tegen de Spanjaarden, stichter van de Universiteit Leiden, schonk het eerste boek aan de Universiteitsbibliotheek, een exemplaar van de Polyglot Bijbel. Kopie van een schilderij van Anthonie Mor, 1555.
Toen de universiteit werd opgericht, was het onmiddellijk duidelijk dat een bibliotheek in de buurt van de collegezalen een absolute noodzaak was. Het eerste boek van de bibliotheek was de Polyglot Bijbel, gedrukt door Christoffel Plantijn en geschonken door Prins Willem van Oranje aan de bibliotheek in 1575. De presentatie van dit boek wordt beschouwd als de basis waarop de bibliotheek is gebouwd. De bibliotheek werd in gebruik genomen in het gewelf van het huidige Academiegebouw op Rapenburg op 31 oktober 1587.
miniatuur|links|Nomenclator autorum omnium, quorum libri vel manuscripti, vel typis expressi exstant in Bibliotheca Academiae Lugduno-Batavae (Lijst van alle auteurs wier boeken, als manuscript of gedrukt, beschikbaar zijn in de Universiteitsbibliotheek Leiden), 1595. In 1595 verscheen de Nomenclator, de eerste catalogus van de Leidse Universiteitsbibliotheek en ook de eerste gedrukte catalogus van een institutionele bibliotheek. De publicatie van de Nomenclator viel samen met de opening van de nieuwe bibliotheek op de bovenste verdieping van de Faliede Bagijnkerk (nu Rapenburg 70) naast het Theatrum Anatomicum.
In 1864 was de kopij van de complete alfabetische catalogus (van 1575 tot 1860) van de Universiteitsbibliotheek afgerond, maar dit werk zou nooit in druk verschijnen. Het was voor de lezer mogelijk om de alfabetische en systematische catalogi van de UB Leiden te raadplegen in de vorm van gebonden cataloguskaarten, ook bekend als Leidse boekjes. Dit zou tot 1988 het catalogussysteem van de bibliotheek blijven.
De 22e bibliothecaris van de Universiteit Leiden, Johan Remmet de Groot, nam het initiatief voor PICA (Project Integrated Catalogue Automation), het Nederlandse automatiseringsproject voor bibliotheken. Pica werd opgezet in 1969 en een meerderheidsaandeel werd door het Amerikaanse OCLC (Online Computer Library Center) in 2000 gekocht. Het eerste automatiseringsproject in Leiden startte in 1976. Het produceerde 400.000 titels via PICA-GGC en resulteerde na een paar jaar in een microfichecatalogus die de beroemde catalogus van Leidse boekjes gedeeltelijk verving.
In 1983 verhuisde de bibliotheek naar haar huidige locatie op de Witte Singel in een nieuw gebouw van de architect Bart van Kasteel. De eerste geautomatiseerde catalogus kwam in 1988 beschikbaar.
Volgens Nicholas A. Basbanes is de Universiteitsbibliotheek Leiden: an essential benchmark [...] not only for the teeming collection of extraordinary materials it has scrupulously gathered and maintained over a sustained period of time, but most of all for being the world's first scholarly library in a truly modern sense. The litany of 'firsts' recorded at Leiden is dazzling – the first printed catalogue to be prepared by an institution of its holdings, the first attempt to identify and maintain what today are known as 'special collections,' the first systematic attempt to develop a corps of influential friends, patrons, and benefactors throughout the world, the first 'universal' library, the list goes on and on – and underpinning it all is a humanistic approach to education and discovery that has figured prominently throughout its history, along with an unbending belief in the limitless potential of human inquiry.N. Basbanes: Introduction. In: Magna Commoditas [Short English edition, 2004]
Werkterrein thumb|Informatiecentrum Huygens Het werkterrein van de Universitaire Bibliotheken Leiden omvat de gehele informatieketen. De bibliotheek faciliteert toegang tot (gepubliceerde) informatie en ondersteunt evaluatie, gebruik, productie en beschikbaarstelling van wetenschappelijke informatie. Zij doet dit door het aanbieden van onderwijs in informatievaardigheden en door expertisecentrum te zijn met betrekking tot digitaal publiceren en de daarvoor relevante standaarden.
In de Leidse Catalogus is een grote hoeveelheid digitaal materiaal beschikbaar: meer dan 400 databases, 70.000 wetenschappelijke tijdschriften, 5.000 kranten en nieuwsgeoriënteerde tijdschriften, 1.000.000 elektronische boeken en naslagwerken, honderden miljoenen wetenschappelijke artikelen, de digitale bijzondere collecties en materiaal uit het repositorium. De bijzondere collecties en wetenschapsarchieven van de Leidse universiteit zijn deels digitaal beschikbaar gesteld via de Catalogus en Digital Collections.
thumb|Groepsstudieruimte in de bibliotheek
De bibliotheek ondersteunt onderzoekers van de Universiteit Leiden met haar Centre for Digital Scholarship op het gebied van open access, auteursrecht, datamanagement, tekst- en datamining, en digitale samenwerkingsomgevingen.
De bibliotheek maakt via de Catalogus en Scholarly Publications alle proefschriften digitaal beschikbaar volgens het open access principe. Ook publicaties van Leidse onderzoekers komen via deze weg deels beschikbaar. Door het gebruik van internationale standaarden wordt dit repositorium dagelijks bezocht door algemene en gespecialiseerde zoekmachines die deze informatie indexeren en verder toegankelijk maken.
thumb|Asian Library (2017) Sinds 1 juni 2009 zijn de Leidse bibliotheken ondergebracht in één organisatie: Universitaire Bibliotheken Leiden (UBL). De UBL bestaat uit de Universiteitsbibliotheek en de bibliotheken Sociale Wetenschappen, Rechten, Wiskunde & Natuurwetenschappen en de East Asian Library. De collecties van de voormalige bibliotheken Archeologie, Kunstgeschiedenis en Kern zijn beschikbaar op de UB locatie. Op 3 september 2012 werd een Library Learning Centre geopend op Campus Den Haag van de Universiteit Leiden.
In 2013 nam de UBL de koloniale collecties en de complete kaartcollectie (koloniaal en modern) over van het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT) en in 2014 de complete collectie van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV). Door het samenvoegen van deze collecties met die van de UBL ontstond wereldwijd de grootste collectie Indonesië en Cariben. Verder nam de UBL ook de KITLV-Jakarta vestiging over waar op grote schaal papieren en digitale informatie over het moderne Indonesië wordt verzameld en ontsloten. thumb|Science Library, Universiteit Leiden, 2024 Om de wereldbekende en omvangrijke Aziatische collecties samen te brengen zijn een aantal nieuwe faciliteiten ontwikkeld: een grote open opstelling van 5 km in de Universiteitsbibliotheek en een nieuw magazijn met ruimte voor 38 km materiaal in het Van Steenisgebouw. Op 14 september 2017 werd door H.M. Koningin Máxima The Asian Library feestelijk geopend: deze bibliotheek werd boven op de Universiteitsbibliotheek gebouwd.
In 2017 werd het Academisch Historisch Museum onderdeel van de UBL. De bibliotheek van het Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten gespecialiseerd op het gebied van assyriologie, egyptologie, archeologie van het oude Nabije Oosten (Mesopotamië en Anatolië) en Egypte werd in 2018 onderdeel van de UBL. In 2021 volgde de Walaeus Bibliotheek van het Leids Universitair Medisch Centrum.
In 2024 werden een nieuwe Wetenschappelijke bibliotheek, een Afrika bibliotheek en een Midden-Oosten bibliotheek in gebruik genomen.
De UBL werkt nationaal en internationaal samen met andere organisaties aan innovatieve projecten op dit gebied, zoals het DARE project en in de door de Europese Unie gefinancierde DRIVER-II, OAPEN, PAGODE en ARMA projecten.
Bijzondere collecties De Leidse Universiteitsbibliotheek bezit of beheert een groot aantal bijzondere collecties van nationaal en internationaal belang. Deze omvatten handschriften, bijzondere gedrukte werken, kaarten, atlassen, prenten, tekeningen, foto's zowel uit de westerse als de niet-westerse wereld. Om deze collecties zichtbaar te maken voor een breed publiek, is de UB Leiden sinds 2015 ook een partner in De Boekenwereld, een rijk geïllustreerd tijdschrift voor liefhebbers van boeken en boekcuriosa met informatie over het oude en moderne boek en de prentkunst.
Bibliotheca Thysiana thumb|Bibliotheca Thysiana, Rapenburg 25, Leiden. De Bibliotheca Thysiana is gebouwd in 1655 om de collectie boeken en pamfletten van de jurist Johannes Thysius (1621-1653) te huisvesten. Hij liet na zijn dood op 32-jarige leeftijd een erfenis van 20.000 gulden na voor het bouwen van een 'openbare' bibliotheek (tot publycque dienst der studie). Ontworpen door de architect Arent van 's-Gravesande, is de Bibliotheca Thysiana misschien wel het mooiste Leidse voorbeeld van het zgn. Hollands classicisme, een architectuurstijl die sterk is beïnvloed door de Italiaanse renaissance-architectuur van de zestiende eeuw.
De Bibliotheca Thysiana is het enige voorbeeld dat in Nederland uit de zeventiende eeuw is overgeleverd van een specifiek als bibliotheek bestemd gebouw, inclusief een woning voor de huisbewaarder. Uitzonderlijk is verder dat hier een complete zeventiende-eeuwse particuliere bibliotheek is bewaard, die een indruk geeft van het boekenbezit van een jonge, geleerde boekenliefhebber uit de periode van het late Humanisme.
De collectie omvat circa 2500 boeken en ettelijke duizenden pamfletten op alle gebieden van wetenschap.
Bibliotheek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde Sinds 1876 is de bibliotheek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, bestaande uit meer dan 100.000 gedrukte werken, ondergebracht in de universiteitsbibliotheek. Zij dragen een signatuur met een kastnummer 1001-1347, 1496-1511 en 1752-1761. Studies van na 1850, ongeveer een kwart van het totaal, worden wel uitgeleend aan geïnteresseerden, terwijl bellettrie slechts binnen het gebouw van de Universiteitsbibliotheek ter inzage wordt gegeven aan leden van de Maatschappij en aan medewerkers en studenten van de opleiding Nederlands van de Universiteit Leiden. Bijzondere stukken uit kasten 1018-1019 en 1496-1511 worden alleen onder toezicht ter inzage gegeven in de Leeszaal Bijzondere Collecties (voorheen de Dousa-zaal genoemd). De handschriftencollectie (LTK) en het archief (AMNL) zijn eveneens slechts onder toezicht in te zien.
Daarnaast zijn er bijna tweeduizend tijdschriften beschikbaar in de kastnummers 3932-4167. Al deze tijdschriften hebben een signatuur beginnend met de letter G (op dit moment van G 1 – G 1877).
thumb|Portret van J.T. Bodel Nijenhuis door J.L. Cornet (Collectie UB Leiden)
Bodel Nijenhuiscollectie