thumb|Detail van de boot van Peter de Grote
thumb|Standbeeld Tsaar Peter de Grote, Veerhaven (Rotterdam), Leonid Baranov, Moskou 30-12-1943Tekst plaquette: Het beeld is geschonken door de Russische Federatie aan de stad Rotterdam in het kader van het Tsaar Peter de Grote jaar (1996-1997). Op 2 oktober 1997 werd het onthuld door de voorzitter van de regering van de Russische Federatie ZE. Viktor S. Chernomyrdin.. thumb|Standbeeld van Peter de Grote in Antwerpen thumb|Peter door Godfrey Kneller (1698) thumb|Abraham Storck: Oefengevecht van de Nederlandse vloot ter ere van Peter, 1 september 1697 thumb|Standbeeld in Zaandam thumb|Herengracht 527 en 529: bouwheer Constantin Ranst. Het grootste werd in 1717 door de tsaar bewoond thumb|Peter, een plank zagend en koning Willem III in Deptford (1698). Let op de dwergen en de aap uit z'n gevolg! (Daniel Maclise-1857) thumb|Tsaar Peter op weg naar het schip de 'Pieter en Paul' op het IJ in 1698 thumb|De Petrus- en Paulusvesting met kathedraal thumb|Peter de Grote door Paul Delaroche thumb|Peter de Grote ondervraagt zijn zoon Aleksej. Schilderij van Nikolaj Ge
Peter I Aleksejevitsj Romanov (Russisch: Пётр I Алексеевич Рома́нов) (Moskou, 9 juni 1672 – Sint-Petersburg, 8 februari 1725), bijgenaamd Peter de Grote (Пётр Великий) was van 1682 tot zijn dood in 1725 tsaar van Rusland.
Peter was de eerste Russische tsaar die buiten de grenzen van zijn rijk reisde. Hij zorgde vervolgens voor de modernisering van het uitgestrekte rijk en bevorderde vooral de wetenschap. Met de stichting van Sint-Petersburg richtte het land zich meer op West-Europa. In 1721 veranderde hij het tsaardom Rusland in het Russische Rijk, verkreeg de bijnaam De Grote (niet enkel omwille van zijn lengte, naar verschillende bronnen, tussen de 201 cm en 215 cm), maar vergat een opvolger te benoemen.
Peter hervormde het leger, de Kerk, handel, nijverheid, onderwijs en volksgezondheid en versterkte Rusland tot een Europese grootmacht. Hij was misschien liever admiraal geweest dan tsaar. Hij hield niet van toneel of muziek, maar was een groot liefhebber van zeilen en schepen. Hij ging iedere dag naar de scheepswerf; in de winter ging hij ijszeilen.
Jeugd Peter was de zoon van tsaar Alexis van Rusland en diens tweede vrouw, Natalja Narysjkina. Peter had ook nog twee halfbroers: de kreupele Fjodor en de zwakbegaafde Ivan. Na de dood van zijn vader in 1676 werd eerst Fjodor tsaar. Om veiligheidsredenen was zijn moeder met haar zoontje verhuisd van het Kremlin naar Preobrazjenskoje, een wijk toen vlak bij Moskou, nu in Moskou.
Na de dood van Fjodor, in 1682, brak er een opvolgingsstrijd uit tussen de families van de eerste vrouw en de tweede vrouw van tsaar Aleksej, de Miloslavskys en de Narisjkins. Peters halfzuster, de scherpzinnige en daadkrachtige Sofia, schoof met hulp van de Strelitzen haar broer Ivan (V) naar voor, de Narisjkins Peter. Bij de gevechten werden verschillende leidende aristocraten en generaals vermoord, waaronder Majetev, voormalig adviseur van zijn vader, en ook twee familieleden (van de Narisjkins, de partij van Peters moeder) werden omgebracht voor de ogen van de latere tsaar Peter de Grote. Bij het einde van de rebellie werd de incompetente Ivan 'senior-tsaar'. Peter, dan pas negen jaar, werd benoemd tot 'junior-tsaar' en Sofia regentes. In de rugleuning van de troon werd een gat gezaagd, zodat zij, letterlijk achter de schermen, de beide jongens kon influisteren.
Toen hij zestien was, werd Peter uitgehuwelijkt aan Eudoxia Lopoechina. In 1689 werd Sofia verdreven naar het Novodevitsjiklooster, na de nederlagen in de Krimveldtochten (1687-1689) en het gerucht van een samenzwering tegen Peter. Toen hij was uitgekeken op het meer bij Pereslavl, waar de tsarenfamilie een buitenverblijf bezat, vertrok hij naar het noorden. In Archangelsk doorliep Peter alle rangen van kajuitjongen tot kapitein, logeerde bij Nederlandse kooplieden en droeg bij voorkeur westerse kleren.
In 1696 stierf de ziekelijke Ivan, waardoor de familie Narisjkin de touwtjes in handen kreeg, en Peter alleenheerser werd. In november van dat jaar gaf hij zijn eerste oekaze uit, waarin hij zijn kamerheren uitstuurde naar verschillende steden om daar diverse wetenschappen te leren.Aronova, A. (2008) Monarch van het Russische rijk of vrijwilliger op reis door Europa. De paradox van een acteur. In: Pinakotheke, p. 51. .
Modernisering en invloed van het Westen Peter staat bekend om de grootschalige modernisering van het land. Hij stelde de adel open en schiep een nieuwe aristocratie onder de functionarissen; promoties werden afhankelijk van prestatie. Rusland werd verdeeld in acht provincies (Goebernii) en ook de ministeries werden in aantal beperkt. Dit lokte felle reacties uit, waaronder de Streltsy-opstand.
In 1698, na de Azovcampagnes, richtte hij de eerste Russische marine op in Taganrog. Hij had daarbij de hulp van zijn Zwitserse boezemvriend en drinkebroer François Le Fort. Het was waarschijnlijk Le Fort, ooit in dienst op een Hollands oorlogsschip en in Rusland tot admiraal benoemd, die voorstelde om Amsterdam te bezoeken en zich op de hoogte te stellen van vlootbouw, bombarderen, publiciteitscampagnes en informatievoorziening, vestingbouw, waterwerken, geneeskunde en godsdienst. Het doel van Peter was bondgenoten te zoeken om een bondgenootschap tegen de Turken te bewerkstelligen.
Grote gezantschap Peter maakte drie reizen naar West-Europa.
De eerste reis maakte hij incognito, staat bekend als het Grote Gezantschap (Russisch: Великое посольство, Velikoije posolstvo) en was van augustus 1697 tot 25 mei 1698. Hij verzekerde zich van de loyaliteit van de achterblijvers door dertig 'vrijwilligers', adellijke zonen, mee te nemen die zich moesten bekwamen in de maritieme wetenschap. De vrijwilligers werden verdeeld in groepen van tien. Aan het hoofd van de tweede groep stond ene Pjotr Michajlov, de schuilnaam van de Russische tsaar. De tsaar had een vereenvoudigde etiquette ingevoerd in dit kleine gezelschap van gelijkgestemden. Tijdens zijn eerste reis naar Brandenburg-Pruisen, de Republiek der Nederlanden, Engeland, Saksen en Oostenrijk, bekend als het Grote Gezantschap, bezocht Peter als eerste Riga. De plaatselijke Zweedse commandant Erik Dahlberg besloot te doen alsof hij Peter niet herkende en ontving de tsaar niet. Drie jaar later zou Peter de ongastvrije ontvangst in Riga aanvoeren als een van de redenen om de Grote Noordse Oorlog te beginnen.
thumb|Het verblijf van tsaar Peter in Holland in 1697 afgebeeld op een centsprent (ca. 1820-1839). In Koningsbergen ging de tsaar twee maanden in de leer bij een ingenieur van de artillerie. De vrouw van Frederik I van Pruisen, Sophie Charlotte van Hannover, organiseerde een speciale ontmoeting. Vervolgens ging de reis naar Zaandam om de in Holland florerende scheepsbouw te bestuderen. Peter was zo ongeduldig, dat hij bij de grens bij Emmerik aan de Rijn met 6 man een schip huurde en in één dag naar Amsterdam voer, waar ze op 18 augustus 1697 aankwamen. De rest van het gezelschap kwam later over land. Hij ontmoette Gerrit Kist in z'n vissersbootje die direct z'n huisje aan de dijk aanbood. Toen hij na een paar dagen werd herkend, besloot Peter met een aangekocht zeilschip uit te wijken naar Amsterdam om op de werven van de Vereenigde Oostindische Compagnie te werken. Zijn aanstekelijke nieuwsgierigheid viel bij iedereen in de smaak. Hij leerde horlogemaken, doodskisten timmeren, schepen bouwen, tekenen van Adam Silo, etsen, secties verrichten, papier scheppen en zijde spinnen. Nicolaes Witsen stelde hem voor aan de botanicus en anatoom Frederik Ruysch, die de geïnteresseerde tsaar leerde hoe hij de tanden van zijn onderdanen moest trekken. In 1698 werd het schip de 'Pieter en Paul' te water gelaten, gebouwd met hulp van Peter. Peter vond dat de scheepstimmerlieden te veel op het oog werkten en miste nauwkeurige bouwtekeningen. Peter hield naar verluidt niet van toneel of muziek, maar ging toch naar de Schouwburg van Van Campen om een spektakelstuk te zien. Hij hield wel van schilderijen met schepen en trommelen.
Het Gezantschap bezocht de Staten-Generaal in Den Haag om steun te krijgen tegen het Ottomaanse Rijk in de Tweede Russisch-Turkse Oorlog. Toen Peter deze steun niet kreeg, verliet hij de zaal en de verbaasde aanwezigen, met zijn pruik over zijn hoofd getrokken. Nadat het officiële gedeelte van de missie op een complete mislukking was uitgelopen, keerden de Russen terug naar Amsterdam. Daar bleven ze maanden talmen, in de hoop van hun gastheren toezeggingen los te peuteren, die de smart van hun politieke fiasco wat zou verlichten.Schapelhouman, M. (1995) pragtig Konst vuurgebouw in het water van de Binnen-Amstel op 29 augustus 1697. In: Leids Kunsttijdschrift, p. 235-239. Bij zijn afscheid in het O.Z. Heerenlogement kreeg oud-burgemeester Joan Huydecoper van Maarsseveen aan het eind van een drinkpartij een stevige kus. Op 11 september 1697 ontmoette Peter prins Willem III in Utrecht. In Utrecht werd de ontmoeting tussen de twee heersers erkend als een belangrijke gebeurtenis (ter herdenking werd een medaille geslagen) omdat Peter bereid was Willem te steunen in de Negenjarige Oorlog tegen Frankrijk, (de vrede werd 9 dagen later gesloten in Rijswijk (ZH), maar Peters' doel met de Grote Ambassade was het aanschaffen van ander materieel en het inhuren van buitenlandse specialisten, vooral in militaire en maritieme aangelegenheden. Op uitnodiging van Willem, die ook koning van Engeland was, bezocht Peter Engeland in 1698. De tsaar vond dat de Nederlandse scheepsbouwers te veel met een timmermansoog werkten. Hij miste de theorie, die hij in het Engelse Deptford hoopte te verkrijgen. Hij bleef daar 105 dagen. Terwijl hij in Groot-Brittannië was, had hij een affaire met Letitia Cross.
Bezoek aan Engeland Peter en een deel van z'n gevolg kwamen, via Hellevoetsluis, op 11 januari 1698 in Engeland aan bij het tegenwoordige Victoria Embankment. Dat gevolg bestond uit vier kamerheren, drie tolken, twee klokkenmakers, een kok, een priester, zes trompetters, 70 soldaten (zo groot als hun vorst!), vier dwergen en een aap.
Peter ontmoette koning Willem III en zijn hof regelmatig op informele basis, zijn methode om door Europa te reizen.
In februari informeerde de Engelse koning, vanwege de hoge kosten van dit bezoek, naar de datum van Peters' vertrek, de Russische tsaar koos uiteindelijk eind april als datum. Anthony Cross, Peter the Great Through British Eyes: Perceptions and Representations of the Tsar Since 1698, Cambridge University Press: 2000, p. 37
In opdracht van de koning ontwierp Peregrine Osborne, hertog van Leeds, een jacht voor hem, dat de naam Royal Transport kreeg. Osborne werd ook een drinkende metgezel van de tsaar. Peter was opgetogen dat de Engelsman zijn alcoholgebruik kon bijhouden. Er ontstond een legende over hun drankgebruik: de pub die de twee mannen bezochten veranderde zijn naam in Tsaar van Muscovy, aan Muscovy-street (bij Tower Hill).
Peter bezocht de Royal Observatory, de Royal Mint, de Royal Society, de University of Oxford, evenals verschillende scheepswerven en artilleriefabrieken. Hij bestudeerde de Engelse technieken van stedenbouw en zou die kennis later met groot succes gebruiken in Sint-Petersburg. In de koninklijke scheepswerven van Deptford verwierf hij vaardigheden die hem later hielpen een Russische vloot groot te brengen; hij studeerde aan de Royal Observatory om de Russische navigatievaardigheden te verbeteren; in Woolwich Arsenal leerde hij artillerie produceren.
Hoewel Peter talloze gelegenheden had om tijd door te brengen met Isaac Newton, Christopher Wren en Edmund Halley, ontmoette hij ze niet.Arthur MacGregor. The Czar in England: Peter the Great’s Visit to London in 1698. Seventeenth Century. 2004;19(1): 116–147. http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=15026788&site=eds-live. Accessed September 26, 2018.