Schwedt/Oder is een stad en gemeente in de Duitse deelstaat Brandenburg, en maakt deel uit van de Landkreis Uckermark. Schwedt/Oder telde op de peildatum van de meest recente statistiek inwoners en heeft de status van Große kreisangehörige Stadt. Schwedt voert sinds 2013 als officiële bijnaam het voorvoegsel Nationalparkstadt, omdat de gemeente in een nationaal park ligt (Nationalpark Unteres Odertal).
De letter e in de plaatsnaam moet lang uitgesproken worden: Schwédt.
Indeling van de gemeente Volgens haar Hauptsatzung (hoofdgemeenteverordening) bestaat de gemeente uit de eigenlijke stad, die verdeeld is in de vijf stadsdelen Am Waldrand, Kastanienallee, Neue Zeit, Talsand en ZentrumDaarnaast worden nog, binnen de kernstad, drie zogenaamde Wohnplätze und Siedlungen onderscheiden. Dit zijn Beyerswald, Kuhheide en Monplaisir., en daarnaast uit 21 Ortsteile, doorgaans vroeger zelfstandige gemeentes, die in de loop der tijd, door gemeentelijke herindelingen, deel van Schwedt/Oder gingen uitmaken.
Deze Ortsteile zijn: Berkholz-Meyenburg met de WohnplätzeEen Wohnplatz is in enkele Duitse deelstaten de aanduiding voor een plaats, die slechts uit één huis, molen, boerderij of boswachtershuis bestaat. Berkholz en Meyenburg Blumenhagen (Schwedt/Oder) met de Wohnplätze Neue Mühle en Wildbahn (gedeeltelijk) Briest (Schwedt/Oder) Criewen met de Wohnplatz Vorwerk Felchow Flemsdorf met de Wohnplatz Johannishof Gatow (Schwedt/Oder)Niet te verwarren met Berlijn-Gatow. Grünow (Schwedt/Oder) Heinersdorf (Schwedt/Oder) met de Wohnplätze Försterei Berkholz en Torfbruch Hohenfelde (Schwedt/Oder)Niet dezelfde plaats als Hohenfelde (Mecklenburg). met de Wohnplätze Grenzhaus, Teerofenbrücke en Wildbahn (gedeeltelijk) Jamikow met de Wohnplatz Ausbau Kummerow in het uiterste noordwesten Kunow (Schwedt/Oder) met de Wohnplätze Niederfelde en Vogelsangsruh Landin (Schwedt/Oder) met de Wohnplätze Augustenhof, Hohenlandin, Julienwalde en Niederlandin Passow/Wendemark met de Wohnplätze Passow (Uckermark) en Wendemark Schöneberg (Schwedt/Oder) met de Wohnplätze Alt-Galow, Neu-Galow en Stützkow Schönermark (Schwedt/Oder) Schönow (Schwedt/Oder) Stendell met de Wohnplätze Kavelheide en Herrenhof Vierraden met de Wohnplätze Achterhöfe en Ausbau Gatow Zützen met de Wohnplatz Karlsberg
Zie ook: www.schwedt.eu/de/schwedt-entdecken/stadtplan/gliederung-der-stadt//gliederung-der-stadt/31110 Webpagina gemeente Schwedt met kaart, waarop de ligging van de diverse stadsdelen te zien is
Op 19 april 2022 werd het Amt Oder-Welse opgeheven. De gemeentes die daar deel van uitmaakten, Berkholz-Meyenburg, Mark Landin, en Passow, waar Briest toen ook toe behoorde, werden Ortsteile van Schwedt/Oder. Pinnow (Uckermark), ten westen van Schwedt, werd een op papier zelfstandige gemeente, die echter sinds 19 april 2022 mede-bestuurd wordt door de gemeente Schwedt/Oder. Schöneberg, inclusief Felchow en Flemsdorf, was in 2021 al een deel van Schwedt geworden. Door deze gebiedsuitbreiding in 2021-22 werd Schwedt 110 km² groter en kwamen er circa 4000 inwoners bij.
Demografie
+ Schwedt/Oder: Ontwikkeling van de bevolking binnen de huidige grenzen (2020) Jaar Inwoners 1875 15 127 1890 14 709 1910 14 125 1925 13 640 1939 13 512 1950 12 418 1964 23 441 Jaar Inwoners 1971 38 211 1981 54 933 1985 54 142 1990 53 628 1995 49 371 2000 42 261 2005 37 259 Jaar Inwoners 2010 34 035 2015 30 262 2020 29 433 2022 33 495
Bevolkingsstatistiek per stadsdeel en Ortsteil Bron: flyer, gedownload van gemeentewebsite, genaamd Schwedt/Oder 2022, Die Stadt in Zahlen. Peildatum bevolkingscijfers: 31 december 2022, ontleend aan de burgerlijke stand van de stad. Tweede-woningbezitters zijn niet inbegrepen.
Gemeentetotaal: 34 371 personen (100,0 %) mannelijk 16 709 (48,6 %) vrouwelijk 17 662 (51,4 %)
Stadtteile (kernstad): totaal 26.004 personen: Zentrum 12 172 Neue Zeit 5495 Talsand 4108 Am Waldrand 1947 Kastanienallee 2282
Ortsteile: totaal 8367 personen:
Geografie, infrastructuur
Schwedt/Oder ligt in het oosten van de landstreek Uckermark, aan de grens met Polen en op een kleine, lage heuvelrug (geologisch: opgehoopt sandr-materiaal) direct ten westen van het dal van de rivier de Oder. De Duits-Poolse grens heet ook wel de Oder-Neissegrens. In het Oderdal liggen tussen de stad en de rivier zogenaamde wetlands, die ten dele natuurlijke uiterwaarden zijn, welke bij hoogwater onderlopen; deze vlaktes zijn doorsneden door prielen, en vormen een voor water- en weidevogels aantrekkelijk leefgebied. Ook zijn er enkele retentiegebieden, die ter plaatse polder genoemd worden. Dit rivieroevergebied maakt sinds 1995 deel uit van een nationaal park (Nationalpark Unteres Odertal).
Infrastructuur In de stad kruisen de Bundesstraße 2 en de, naar de Poolse grens lopende, Bundesstraße 166 elkaar. Op circa 25 km ten noordwesten van Schwedt/Oder gaat de B166 over in de Autobahn A 20. Deze kruist hier op Kreuz Uckermark de Autobahn A 11.
Station Schwedt (Oder), geopend in 1873, ligt aan een kleine, 23 km lange spoorlijn naar Station Angermünde, vanwaar men met andere treinen bijna alle grote steden in de noordelijke helft van Duitsland kan bereiken. Op 1,4 km ten westen van dit station ligt, aan dezelfde spoorlijn, nog een spoorweghalte Schwedt Mitte, met daarvóór een belangrijke bushalte. Een goederenspoor leidt van Station Schwedt (Oder) nog noordwaarts, naar de LEIPA-papierfabriek.
Aan de spoorlijn Berlijn - Szczecin liggen te Passow en Schönow spoorweghaltes binnen de gemeentegrenzen. Het in deze streek gelegen deel van deze spoorlijn is sinds 2022 in renovatie, o.a. uitbouw van enkel- naar dubbelsporig. Daarom rijden er voorlopig alleen incidenteel goederentreinen overheen. Vanaf 2026 of 2027 zullen hier weer passagierstreinen stoppen. Mogelijk wordt de halte te Schönow in 2026 opgeheven; er stapten in de jaren tot 2022 dagelijks erg weinig passagiers in en uit.
Sinds 1926 loopt door het Oderdal, tussen de stad Schwedt en de rivier in, een 42 km lang parallelkanaal ten behoeve van de binnenscheepvaart. Dit is de Hohensaaten-Friedrichsthaler Wasserstraße. Hier had vanaf 1859 al een, 17 km lang, kleiner kanaal gelopen. Aan dit kanaal beschikt Schwedt over een binnenhaven.
Naburige gemeentes Grote steden in de directe omgeving ontbreken. De dichtstbij gelegen stad met meer dan 100.000 inwoners is Stettin in Polen, 50 km ten noorden van Schwedt. Schwedt ligt bijna 100 km ten noordoosten van Berlijn. Naburige plaatsen zijn: In het noorden: Gartz Hohenselchow Casekow In het westen: Zichow In het zuidwesten: Angermünde Pinnow In het oosten en zuidoosten, aan de overkant van de Oder, in Polen, o.a.: Widuchowa, powiat Gryfino Ognica, gem. Chojna Krajnik Dolny, gem. Chojna, met een brug over de Oder.
Geschiedenis
De plaatsnaam Schwedt is waarschijnlijk van Slavische oorsprong. Veel geleerden duiden de betekenis van de naam als licht (natuurverschijnsel); vergelijk Pools: Światło, licht. Schwedt wordt als Scwet in 1265 voor het eerst in een document vermeld. Het verkreeg nog in de middeleeuwen stadsrechten, wanneer precies is niet meer bekend. Zeker is, dat het stadsrecht in 1515 werd bevestigd. In 1517 verkreeg ook het 3 km verder naar het noorden gelegen Vierraden stadsrechten. De 16e eeuw was een economische bloeiperiode voor Schwedt, gelegen op een kruispunt van handelsroutes over land en over water.
In de 16e eeuw werd de streek als gevolg van de Reformatie protestants. Tot op de huidige dag zijn verreweg de meeste van de, overigens slechts weinige, christenen in de gemeente evangelisch-luthers. De in dit artikel genoemde kerkgebouwen zijn dat ook, tenzij anders vermeld. De Dertigjarige Oorlog (1618-1648) verliep rampzalig voor Schwedt en Vierraden; in 1648 was de stad Schwedt zo goed als ontvolkt en met de grond gelijkgemaakt. Na een periode van onderdrukking van de bevolking, door een in de geschiedenisboekjes van winstbejag betichte pachter, verkreeg in 1670 keurvorstin Dorothea de heerlijkheid Schwedt en Vierraden. Zij liet in 1685 het vervallen kasteel van Schwedt in barokstijl herbouwen. Twee kilometer verderop verrees nog een klein, nog bestaand, lustslot, Monplaisir. Vorstin Dorothea, die de vrouw was van de Grote Keurvorst Frederik Willem I van Brandenburg, deed veel voor het herstel en de economische ontwikkeling van het gebied rondom Schwedt.
Van 1689-1788 bestond een zijlinie van het Huis Hohenzollern genaamd Brandenburg-Schwedt. Deze markgraven hebben niet daadwerkelijk over dit gebied geregeerd, maar er wel geresideerd, en in de late 18e eeuw de stad ook tot culturele bloei gebracht. Schwedt was van de middeleeuwen tot aan de Napoleontische tijd steeds gelegen in de Mark Brandenburg, direct ten zuiden van de grens met Pommeren, en vanaf 1713 in Pruisen.
Aan het eind van de 17e eeuw kregen protestantse vluchtelingen uit Frankrijk, Hugenoten, de mogelijkheid, zich hier te vestigen. Zij voerden, op initiatief van keurvorstin Dorothea, de teelt en verwerking van tabak in. Dit was tot en met de 19e eeuw een zeer belangrijke bedrijfstak. In de gehele regio, o.a. te Vierraden, staan er nog oude tabaksschuren en -opslaggebouwen. De late 19e en vroege 20e eeuw waren te Schwedt, zoals ook op veel plaatsen elders in Duitsland, een periode van economische groei, industriële en logistieke modernisering (Gründerzeit).
Van 1862 tot aan de Kristallnacht in november 1938 bestond te Schwedt een synagoge.
In het begin van 1945, aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, is er wekenlang zwaar om Schwedt gevochten. De bekende officier Otto Skorzeny nam er in februari aan Duitse zijde aan de strijd deel. Schwedt zelf werd voor 85%, Vierraden bijna geheel verwoest. Het Russische Rode Leger wist de stad in april uiteindelijk te veroveren.
Schwedt behoorde van 1949 tot 1990 tot de communistische DDR. In de stad was van 1968 tot 1990 de enige militaire strafinrichting van dat land, een gevreesd instituut, gevestigd. Een van de gebouwen van dit complex bestaat nog en is verbouwd tot opvangcentrum voor daklozen.
Ten tijde van de DDR werd de industrie, waaronder de nog bestaande olieverwerkende en papierindustrie (de nog bestaande grote papierfabriek werd opgericht in 1961, de raffinaderij al in 1958; de Droezjba-oliepijpleiding kwam in 1963 in gebruik), sterk uitgebreid. Omstreeks 1985 had Schwedt een recordaantal inwoners, circa 54.000. Voor deze mensen werden vele rijen Plattenbau-flatwoningen gebouwd. Het voormalige kasteel van de stad, dat in de Tweede Wereldoorlog was verwoest, werd niet herbouwd. Op de plaats van de kasteelruïne, dichtbij de Oder, verrees een groot cultuur- en amusementscentrum.
Na de Duitse hereniging in 1990 werd de industrie gemoderniseerd conform westerse economische maatstaven. Dat leidde tot massa-ontslagen en ook sluiting van een aantal bedrijven. Wel 40% van de inwoners trok weg naar economisch sterkere regio's van Duitsland. Het bevolkingscijfer schommelde van 2000 tot aan de gemeentelijke uitbreiding in 2022, rond de 29.000. Onder de achterblijvers werd de werkloosheid groot, wat vanaf circa 1995 leidde tot een sterk toenemende aanhang van politiek extreem-rechtse groeperingen en ook tot gewelddadigheden en vernielingen. Met subsidie van hogere overheden probeert de gemeente sindsdien, een aantrekkelijker woon- en werkklimaat te realiseren. Verscheidene flatblokken zijn gesloopt en hebben plaatsgemaakt voor eengezinswoningen, openbaar groen, sportvelden e.d.. Ook wordt vervangende werkgelegenheid gezocht, o.a. door het daartoe opknappen van oude, lege bedrijfspanden.
Economie
Schwedt is, ook na de Duitse hereniging van 1990 en de sluiting van veel, naar Westerse maatstaven onrendabele, bedrijven een industriestad gebleven.