Kyritz is een gemeente in de Duitse deelstaat Brandenburg, en maakt deel uit van de Landkreis Ostprignitz-Ruppin. Kyritz telde op de peildatum van de meest recente statistiek inwoners.
Stadsdelen De gemeente is onderverdeeld in een kernstad en 10 omliggende Ortsteile, en wel als volgt: Kernstadt Kyritz de hiertoe behorende WohnplätzeOnder een Wohnplatz kan in delen van Duitsland, waaronder de deelstaat Brandenburg, een huis, boerderij, molen of landgoed met eigen plaatsnaam worden verstaan, maar ook een rondom bijvoorbeeld een fabriek of mijn ontstane nederzetting, en ook wel een gehucht of een klein dorp. Blechern Hahn, Feldsiedlung, Grünfelde, Heinrichsfelde (ZO), Karl-Friedrichshof, Karnzow, Köhnsbau, Rüdow (N), Stolpe (NO), Waldkolonie (O) en Wolfswinkel (N)
Berlitt, 8 km W8 kilometer ten westen van het centrum van Kyritz. Bork, 11 km N, aan één der meren Drewen, 6 km N Gantikow, 5 km NW Holzhausen, 4 km ZW de hiertoe behorende Wohnplatz Vollmersdorf Kötzlin, 12 km ZW Lellichow, direct ten O van Bork Mechow, 3 km WNW Rehfeld, 5 km W de hiertoe behorende Wohnplätze Klosterhof en Wilhelmsgrille Teetz-Ganz, bestaande uit de Wohnplätze Teetz en Ganz, 12 à 15 km NO; gelegen aan de rivier de Dosse (een zijrivier van de Havel).
Geografie en infrastructuur
Naburige gemeenten zijn onder andere: Dabergotz en iets verderop, Neuruppin in het oosten Wusterhausen aan de Dosse, 8 km zuidoostwaarts, en nog enkele kilometers verderop Neustadt (Dosse) Stüdenitz-Schönermark in het zuidwesten Gumtow en Plattenburg, in de Landkreis Prignitz, in het westen Heiligengrabe in het noordwesten Pritzwalk, circa 30 km in noordwestelijke richting Wittstock/Dosse, aan de Autobahn A 24, circa 25 km in noordelijke richting
Kyritz ligt sedert 1887 aan een kleine spoorlijn tussen Neustadt (Dosse) en Pritzwalk. Er zijn twee stationnetjes, waarvan het meest noordelijke Am Bürgerpark heet. Van en naar Pritzwalk rijden de treintjes slechts 3 à 4 keer per dag, van en naar Neustadt overdag ieder uur, en dan nog één keer 's avonds rond 20.00 uur.
Langs de oostkant van het stadje Kyritz loopt de Bundesstraße 5. Van Kyritz naar Pritzwalk loopt de Bundesstraße 103.
Kyritz ligt aan een wijdvertakt riviertje met de naam Jäglitz. Een hiervan afgeleide molenbeek werd tot en met de 19e eeuw Knatter genoemd. Toen hier in vroegere eeuwen veel watermolens in bedrijf waren, maakten deze een vaak knetterend lawaai. Ten noorden en oosten van Kyritz stroomt een andere beek, de Klempnitz, door een stuwmeer, dat eigenlijk een stuwmeer van de Dosse is. De Obersee is circa 3 vierkante kilometer groot. Het stuwmeer is samen met de bijbehorende stuwdam in 1979 aangelegd. Deze waterwerken dienen vooral de waterhuishouding, o.a. irrigatie in tijden van droogte; de streek is rijk aan akkerbouwpercelen.
Economie Aan de oostkant van het stadscentrum bevindt zich een industrieterrein. Hier staat onder andere een aardappelzetmeelfabriek, die tot het te Emlichheim gevestigde concern Emsland Group behoort. Bedrijventerreinen elders in Kyritz huisvesten vooral logistieke bedrijven, alsmede lokaal en regionaal midden- en kleinbedrijf.
Aan de noordkant van het centrum, bij het stationnetje Am Bürgerpark, staat een middelgroot ziekenhuis, dat een van de belangrijkste werkgevers van Kyritz is.
Het stadje ligt te midden van vruchtbaar akkerland; de akkerbouw is economisch nog van betekenis, ook vanwege de voedingsmiddelenindustrie.
Geschiedenis
Zie ook onder: Prignitz.
De locatie van Kyritz was reeds sinds het late Mesolithicum bewoond. Van de 4e tot en met de 7e eeuw leefden hier Germanen, onder wie vermoedelijk Semnonen, die later in het stammenverbond der Saksen opgingen. Vanaf de loop van de 7e tot en met de 11e eeuw leefden hier mensen, die tot Slavische volkeren behoorden.
In het kader van de Oostkolonisatie zijn hier, in de tamelijk vruchtbare landstreek Prignitz, vanaf de 12e eeuw mensen uit het westen van Duitsland en uit Holland en Vlaanderen geïmmigreerd. De bevolking werd toen ook bekeerd tot het christendom. Oude, Slavische plaats- en waternamen bleven, in verduitste vorm, gehandhaafd. Ook de plaatsnaam Kyritz is van Slavische oorsprong (Oud-Polabisch *Kyrica‚ nederzetting tussen bosjes of struikgewas).
Kyritz verkreeg stadsrechten in 1237. In de middeleeuwen was hier een klooster van de franciscanen gevestigd.
In de 14e eeuw was Kyritz lid van de Hanze; uit 1359 en 1417 dateren documenten waar dit uit blijkt. In de 14e eeuw was Kyritz ook van betekenis als halteplaats op een pelgrimsroute tussen Berlijn en de Heilig Bloedkerk in het bedevaartoord Wilsnack.
De oude stadsmuur, gebouwd in de 13e en 14e eeuw, is gedeeltelijk bewaard gebleven.
De Reformatie in de 16e eeuw had tot gevolg, dat de mensen in Kyritz en omgeving massaal overgingen tot het protestantse christendom. Tot op de huidige dag is een meerderheid van de (nog slechts weinige) christenen in de gemeente Kyritz evangelisch-luthers; dat geldt ook voor vrijwel alle in de gemeente gelegen kerkgebouwen.
Tot en met circa 1610 was Kyritz een welvarende stad, met veel lakenweverijen en bierbrouwerijen; deze nijverheden keerden na de Dertigjarige Oorlog niet of nauwelijks meer terug.
Gedurende de Dertigjarige Oorlog van 1618 tot 1648 werd Kyritz zeer zwaar getroffen door pestepidemieën (1626), plunderingen, brandstichtingen en moordpartijen. Waarschijnlijk is de plaats na 1648 zelfs enige tijd bijna geheel verlaten en ontvolkt, en dus een zogenaamde Wüstung geweest.
Ook na 1648 bleef Kyritz niet voor rampspoed gespaard; in 1674, 1820 en 1828 woedden er grote branden. Van 1718 tot aan de Napoleontische tijd was het stadje een garnizoensplaats voor kurassiers. Dat kostte de stad meer dan wat het opleverde; de legerleiding betaalde voor o.a. het lazaret in Kyritz weinig of geen huur. De inwoners van Kyritz leefden verder als Ackerbürger, kleine boeren met een stukje grond of wat vee buiten de stadsmuren.
Na de aansluiting op het spoorwegnet, in 1887, volgde een periode van economische opbloei, die tot aan de Eerste Wereldoorlog duurde; in die tijd werd o.a. de aardappelzetmeelfabriek opgericht.
In de jaren tussen 1920 en 1945 was Kyritz een bolwerk van politiek extreem-rechts. Nog vóór de totstandkoming van Adolf Hitlers Derde Rijk was hier de zogenaamde Landvolk-Bewegung, een extreem-rechtse boerenorganisatie, actief. Ook de door de nazi's gepleegde Jodenvervolging ging niet aan Kyritz voorbij. De meeste Joodse slachtoffers in Kyritz stierven echter, onbedoeld, door geallieerde hand. Een trein met daarin Joden, die van Kamp Bergen-Belsen naar een ander concentratiekamp onderweg was, werd door een geallieerde luchtaanval getroffen. Bij dit tragische incident, in april 1945, kwamen 48 Joden om het leven. Zij werden begraven te Zernitz, gemeente Zerbst (Anhalt). Aan het eind van de oorlog werd Kyritz zonder weerstand overgegeven aan het Rode Leger van de Sovjet-Unie.
Van 1949 tot 1990 lag Kyritz in de DDR. Grote boeren en eigenaren van landgoederen werden al spoedig onteigend; boeren werden gedwongen, zich bij een LPG aan te sluiten. De huisvesting van Heimatvertriebene en van mensen uit de grote steden, die in de Tweede Wereldoorlog dakloos waren geworden, leidde tot een tijdelijke grote bevolkingstoename rond 1948.
Over de periode van na 1990 zijn geen historische gebeurtenissen van meer dan regionale betekenis overgeleverd.
Demografie thumb|left|Ontwikkeling van de bevolking binnen de huidige grenzen (blauwe lijn: Bevolking; stippellijn: Vergelijking van de ontwikkeling van de bevolking van de deelstaat Brandenburg, Grijze achtergrond: tijdens de nazi-regering, Rode achtergrond: tijdens de communistische regering)
Kyritz: Ontwikkeling van de bevolking binnen de huidige grenzen (2020)Gegevensbronnen worden beschreven in de Wikimedia Commons Population Projection Brandenburg at Wikimedia Commons. Gearchiveerd op 19 juli 2023. Jaar Inwoners1875 7 6391890 7 9111910 7 9601925 8 6561939 8 8391950 13 5751964 11 653 Jaar Inwoners1971 12 4771981 12 0761985 12 0851990 11 7271995 11 4422000 10 8472005 10 158 Jaar Inwoners2010 9 5372015 9 1002016 9 1922017 9 3752018 9 3032019 9 2602020 9 281 Gegevensbronnen worden beschreven in de Wikimedia Commons.Population Projection Brandenburg at Wikimedia Commons. Gearchiveerd op 19 juli 2023.
Bezienswaardigheden en natuurschoon Bezienswaardig is met name de evangelisch-lutherse stadsparochiekerk St. Maria. Deze is nadat de kerk in 1622 afgebrand was tussen 1709-1714 herbouwd. In het interieur vallen enige liturgische voorwerpen op, die oorspronkelijk in andere kerken hebben gestaan.
In het centrum van Kyritz staan nog enige oude huizen; ook is een deel van de oude stadsmuur bewaard gebleven.
Ten oosten van de stad en van de buurt Waldkolonie loopt het riviertje de Jäglitz en meer oostelijk de Klempnitz, die zich hier tot enige meren heeft verbreed. Aan de oevers van deze meren, met name de Untersee, zijn watersport- en strandrecreatie-faciliteiten aanwezig. Dit geldt in nog sterkere mate voor Bantikow, gemeente Wusterhausen/Dosse, aan de oostoever van deze Untersee. In de Untersee ligt, 100 m uit de oever, een 1,3 hectare groot, rond eilandje, dat alleen per boot of zwemmend bereikbaar is. Het huisvest een uitspanning en trouwlocatie. Op deze Unterseeinsel (waarvan de naam dus niet: onderzees eiland betekent) staan veel fraaie, oude bomen.
Afbeeldingen In de stad zelf
Kerken in de dorpen rondom Kyritz
Belangrijke personen in relatie tot de gemeente Hans Christoff von Königsmarck (Kötzlin, gem. Kyritz, 4 maart 1600 – Stockholm, 8 maart 1663), Zweeds veldmaarschalk van Duitse afkomst Carl Diercke, geboren op 15 september 1842 in Kyritz; overleden op 7 maart 1913 in het tegenwoordige Berlijn-Wilmersdorf; belangrijk samensteller van schoolatlassen Jens Köppen (Kyritz, 6 januari 1966), voormalig roeier
Trivia Van 1950 tot 1964 werden er strips en tekenfilms gemaakt rondom een fictieve detective, Nick Knatterton. De bedenker hiervan, Manfred Schmidt (1913-1999) wilde een parodie maken op Amerikaanse Superman-strips. De verzonnen hoofdpersoon was een Nikolaus Kuno, baron Von Knatter, afkomstig uit een fictief kasteel nabij Kyritz (dat aan een riviertje met de naam Knatter lag). De strips hebben in het tussen 1948 en 1992 verschenen tijdschrift Quick gestaan. In 1972 is van enkele van deze strips een vertaling in het Nederlands, en in 1978 in het Engels, verschenen.
Vanaf 1488 werd in Kyritz een Schwarzbier gebrouwen met de merkwaardige naam Mord und Totschlag (Moord en Doodslag). De naam is volgens een legende ontleend aan het feit, dat mannen, die hier veel van dronken, nog wel eens zeer heftig met elkaar op de vuist gingen. Dit bier, met een alcoholpercentage van 7,8 procent, is nog steeds verkrijgbaar; het wordt tegenwoordig in de kloosterbrouwerij van Neuzelle, aan de Poolse grens, gebrouwen.
Partnergemeentes Kyritz onderhoudt jumelages met: Werne, Duitsland (Noordrijn-Westfalen) Svalöv, Zweden Wałcz, Polen Bailleul, Frankrijk
De stad is lid van de Nieuwe Hanze.
Externe link (Duitstalig) www.strandbad-kyritz.de Website watersportcentrum Strandbad Kyritz aan de Untersee
Categorie:Gemeente in Brandenburg