miniatuur|200px|Geslachtswapen De Vos van Steenwijk (1814) De Vos van Steenwijk is een oud-adellijk Drents, later ook Overijssels adellijk geslacht.
Geschiedenis Het geslacht De Vos van Steenwijk behoort tot de oude Drentse adel en is een van de weinige nog bloeiende inheemse oud-adellijke Nederlandse geslachten. De bewezen, geregelde stamreeks gaat terug tot Coenraad van den Goer wiens naam met deze en gelijkluidende schrijfwijze is verbonden aan een omvangrijk bisschoppelijk goed ‘In den Goere’ nabij Steenwijk. Hij wordt het eerst vermeld in 1318 en was in het bezit van allodiale, dus niet leenroerige, goederen in en om Steenwijk en bij Kampen. Een van zijn drie zonen is de eerste die in oorkonden voorkomt als Johan van Steenwijc dictus Vos van het huis Batinge te Dwingeloo. Uit hem stamt het huidige geslacht De Vos van Steenwijk. Zijn oudere broer, Roelof, ambtman van Drenthe, zette het geslacht voort onder de naam Steenwijck. Deze tak van de familie was tegen het einde van de 17e eeuw uitgestorven. Vanaf de 15e eeuw hadden leden van dit geslacht zitting in de Ridderschappen.
Een tak kwam in de 15e eeuw op de Veluwe terecht door het huwelijk van Reinoud de Vos van Steenwijk met Aleid van Putten. Deze tak stierf in de 16e eeuw in mannelijke lijn uit met het overlijden van Frans de Vos van Steenwijk.
Een Vlaamse tak stamde af van Roelof, een natuurlijke zoon van Reynolt de Vos van Steenwijck die in 1536 werd gelegitimeerd door keizer Karel V. Deze tak stierf in de 18e eeuw uit.
Het geslacht dat tijdens de Republiek van de Verenigde Provincies steeds een vooraanstaande rol speelde in de provinciale besturen en de ridderschappen, trad in de tijd van de Patriotten en na de omwenteling van 1795 ook landelijk op de voorgrond, zowel in de zogeheten Franse Tijd als daarna toen het Koninkrijk der Nederlanden ontstond.
Alle (modern) adellijke telgen stammen af van Jan Arent Godert de Vos van Steenwijk tot Nijerwal (1713-1779), en splitste zich in de 14e generatie in de takken van drie zonen: De Vos van Steenwijk genaamd van Essen (uitgestorven in 2008), de takken Havixhorst en Dikninge en de tak Voorstonden, vernoemd naar diverse adellijke huizen die zij bezaten. De meeste huizen werden in de 20e eeuw van de hand gedaan; in de 21e eeuw bezaten leden van het geslacht nog de huizen Voorwijk (Drenthe), De Gelder en Huis Diepenheim (Overijssel).
Er bestaan telgen met de geslachtsnaam Baron[es] De Vos van Steenwijk en De Vos van Steenwijk welke niet wettig behoren tot het adellijke geslacht en derhalve evenmin een adellijke titel mogen voeren. (Het woord Baron[es] is in dit geval deel van de geslachtsnaam.)Er bestaan in Nederland nog andere personen met de naam De Vos van Steenwijk, nakomelingen van de in 1912 in Makassar geboren Jan Hendrik Steenwijk die zich die naam toe-eigende en uit wiens tweede huwelijk zeven kinderen met deze naam werden geboren, maar zonder enig verband met het adellijke geslacht; zie De Vos van Steenwijk (1976), p. 433-435.
In 1976 publiceerde A.N. baron de Vos van Steenwijk (1912-1996) een omvangrijk werk over zijn geslacht: Het geslacht De Vos van Steenwijk in het licht van de geschiedenis van de Drentse Adel; met name over de oudste generaties, maar ook over 17e-eeuwse telgen, bevat dit werk speculaties waarvan niet alles in latere publicaties werd overgenomen.
Adelsbesluiten Tussen 1814 en 1816 werden verschillende leden van het geslacht benoemd in de nieuw ingestelde Ridderschappen, hetgeen opname voor hen en hun nageslacht in de (moderne) Nederlandse adel betekende. In 1821 werd voor G.W. de Vos van Steenwijk, voor zijn broers en voor de zonen van zijn overleden broer, erkend de titel van baron.Tussen 1814 en dat laatste besluit hadden leden van het geslacht volgens het vigerende adelsrecht derhalve recht op het predicaat van jonkheer/-vrouw; door het besluit van 1821 verkregen alle tot de moderne adel behoord hebbende leden echter de titel van baron(-es).
Wapenbeschrijvingen De Vos van Steenwijk 1814: In zilver vijf rode linkerschuinbalken en op een zwarte schildzoom acht gouden bezanten. Een aanziende helm; een kroon van drie blaeren en twee gouden parels; helmteeken een uitkomende gouden adelaar.Dit wapen is bijna gelijk aan het wapen van het Drentse eigenerfdengeslacht Hiddingh.
De Vos van Steenwijk genaamd van Essen 1814: Gevierendeeld: I en IV als de vorige (De Vos van Steenwijk); II en III in zilver een zwarte schuinbalk, beladen met drie aanstotende gouden ruiten, geplaatst in de richting van de balk (Van Essen). Een aanziende helm; een kroon van drie blaeren en twee gouden parels; helmteeken een uitkomende gouden adelaar.
Enkele telgen Oudste generaties Johan de Vos van Steenwijk (†1679), ruilde in 1658 goederen voor de Havixhorst, in de Ridderschap van Drenthe, gedeputeerde in de Staten van Drenthe Reint de Vos van Steenwijk, heer van de Havixhorst en Nijerwal (-1705), in de Ridderschap van Overijssel, gedeputeerde in de Staten van Overijssel Jan Arend de Vos van Steenwijk, heer van de Havixhorst en Nijerwal (1684-1713), in de Ridderschap en Staten van Drenthe, in de Ridderschap van Overijssel Jan Arent Godert de Vos van Steenwijk tot Nijerwal en de Havixhorst etc. (1713-1779), gecommitteerde der Staten-Generaal, landdrost van Vollenhove en de heerlijkheid Cuinre Mr. Jan Arend de Vos van Steenwijk tot Nijerwal (1776-1798), tot Oldenhof (1798-1813), Noordwelle, Zuidwelle en Serooskerke (1746-1813), thesaurier-generaal, stamvader van de tak De Vos van Steenwijk genaamd van Essen Godert Willem baron de Vos van Steenwijk tot de Hogenhof (1779-1785) (1747-1830), stamvader van de takken Havixhorst en Dikninge Reint Hendrik baron de Vos van Steenwijk, tot de Oldenhof (1780-1785), de Hogenhof (1785-1798), tot Nijerwal (1798-1800) en tot Dikninge (1796) (1755-1836), verschreven in de Ridderschap van Overijssel vanwege de Hogenhof (1780) en vanaf 1785 vanwege de Oldenhof, gecommitteerde van de Staten Generaal vanwege Overijssel (1784-1786), hoogschout van Hasselt (1795), kocht in 1796 de restanten van Dikninge en liet er een nieuw huis bouwen dat door zijn broer Carel bewoond ging worden, benoemd in de (hernieuwde) Ridderschap van Overijssel Carel baron de Vos van Steenwijk (1759-1830), stamvader van de tak Voorstonden
Tak De Vos van Steenwijk genaamd van Essen Geschiedenis thumb|Huis Windesheim (1922) Deze tak ontstond nadat Hendrik Anthony Zwier baron de Vos van Steenwijk (1786-1834) als pleegkind werd aangenomen door zijn oom en tante: Lucas Willem van Essen van Helbergen en Schaffelaar, vrijheer van Abbenbroek (†1791) en Margaretha van Haeften tot Wadenoyen (†1793); zij hadden geen kinderen, maar hun pleegkind groeide bij hen op op huize Schaffelaar. Zijn oom, laatste telg van het oud-adellijke geslacht Van Essen, liet al zijn goederen, waaronder de hoge heerlijkheid Abbenbroek, na aan zijn vrouw. Die laatste benoemde hun pleegkind De Vos tot universeel erfgenaam, onder de voorwaarde dat deze de naam en het wapen Van Essen zou voeren. Toen zijn tante in 1793 overleed, werd De Vos een gefortuneerd man met onder andere als bezit de hoge heerlijkheid Abbenbroek die rond de 1000 hectare omvatte. Hendrik de Vos kocht bovendien in 1813 de havezate Windesheim die vervolgens in deze tak zou blijven.
Buiten het (niet gelukkige) huwelijk van Hendrik de Vos (1786-1834) en Marie barones van Heeckeren (1789-1859) werd in 1824 ook Louis André in 1824 geboren; die laatste werd de stamvader van de niet-adellijke tak met de geslachtsnaam Baron[es] de Vos van Steenwijk genaamd van Essen.
Deze tak leverde bestuurders op lokaal en provinciaal niveau.
Tot 2008 leverde deze tak ook de chef de famille en vele familieportretten waren in diens bezit. In 1944 werd Huis Windesheim gebombardeerd omdat er Duitsers gelegerd zouden zijn, maar die bleken drie dagen eerder te zijn vertrokken; hierdoor gingen vele familiestukken en een deel van het familiearchief verloren. Na 2008 ging het chefschap over naar de tweede tak.
Enkele telgen thumb|Wapen tak De Vos van Steenwijk genaamd van Essen (1814) Mr. Jan Arend de Vos van Steenwijk tot Nijerwal (1776-1798), tot Oldenhof (1798-1813), Noordwelle, Zuidwelle en Serooskerke (1746-1813), thesaurier-generaal Jan Arend Godert baron de Vos van Steenwijk, heer van Nijerwal, Oldenhof en Paeslo (1784-1824), controleur der belastingen van Vollenhove, benoemd in de Ridderschap van Overijssel, lid van Provinciale Staten van Overijssel, lid gemeenteraad van Ambt-Vollenhove Mr. Hendrik Anthony Zwier baron de Vos van Steenwijk genaamd van Essen, vrijheer van Abbenbroek en sinds 1815 heer van Windesheim (1786-1834), benoemd in de Ridderschap van Overijssel, lid van Provinciale Staten van Overijssel; trouwde in 1808 met Marie Louise Florentine barones van Heeckeren (1789-1859), dochter van Evert Frederik baron van Heeckeren (1755-1831), welke ook twee buiten huwelijk geboren kinderen kreeg Jan Arend baron de Vos van Steenwijk genaamd van Essen, heer van Abbenbroek (1809-1867), lid van de Ridderschap en Provinciale Staten van Gelderland Mr. Evert Frederik baron de Vos van Steenwijk genaamd van Essen tot Windesheim, heer van Windesheim (1810-1879), verkreeg naamswijziging bij KB van 1868 in De Vos van Steenwijk genaamd van Essen tot Windesheim, lid van de Ridderschap en Provinciale Saten van Overijssel, heemraad, kamerheer Mr. Jan Arend Frederik baron de Vos van Steenwijk genaamd van Essen tot Windesheim, heer van Windesheim en Abbenbroek (1851-1905), dijkgraaf, burgemeester Mr. Frederik Henri baron de Vos van Steenwijk genaamd van Essen tot Windesheim, heer van Windesheim en Abbenbroek (1882-1973), dijkgraaf, lid gemeenteraad en wethouder van Zwolle Jurjana Margriet barones de Vos van Steenwijk genaamd van Essen tot Windesheim, vrouwe van Abbenbroek (1915-1997); trouwde in 1940 met jhr. mr. Maurits Lodewijk Quarles van Ufford (1910-1944), en in 1945 met diens broer jhr. mr. Willem Frederik Quarles van Ufford (1913-2005), beiden burgemeester Jhr. Alexander Willem Christiaan Quarles van Ufford, heer van Oud- en Nieuw-Vossemeer en Abbenbroek (1943-2001), diplomaat Jan Arend baron de Vos van Steenwijk genaamd van Essen tot Windesheim (1922-2008), laatste telg van deze tak Jurjan Nicolaas baron de Vos van Steenwijk genaamd van Essen tot Windesheim, heer van Abbenbroek (1883-1910) Henri baron de Vos van Steenwijk, heer van Abbenbroek (1811-1893), ritmeester, ordannansofficier van koning Willem II, lid van Provinciale Staten van Overijssel
Adellijke allianties Alle leden van deze tak die na 1814 trouwden deden dat met leden van de Nederlandse adel, zowel oude alsook nieuwe adel: Van Knobelsdorff (1837), Hoeufft (1840), De Meij van Streefkerk (1845 en 1848), Van Heerdt (1881), Schimmelpenninck (1914), Quarles (1940 en 1945), Gevers (1943) en Baeyens
Niet-adellijke telgen Louis André (1824-1912) was een zoon van M.L.F. baronesse de Vos van Steenwijk genaamd van Essen née baronesse van Heeckeren (1789-1859). Zijn vader was Andries Barneveld en hij had nog een buitenechtelijke zus bij dezelfde moeder, Josephine Louise Bertrand (1817-1894), die de twee dochters van haar broer in 1888 tot erfgenaam benoemde. Hij had vijf kinderen van wie enkelen de geslachtsnaam Baron[es] de Vos van Steenwijk genaamd van Essen verkregen; de laatste generatie kende in 1976 twee dochters met de naam Baron de Vos van Steenwijk genaamd van Essen, geboren in 1957 en 1960, waardoor deze tak op uitsterven staat. De toenmalige chef de famille, mr. F.H. baron de Vos van Steenwijk genaamd van Essen tot Windesheim (1882-1973), voerde processen om deze naamswijzigingen ongedaan te maken wat leidde tot negentien rechterlijke uitspraken; de laatste was niet van alle naamswijzigingen op de hoogte waardoor hij niet tegen alle wijzigingen bezwaar kon maken.
Takken Havixhorst en Dikninge Geschiedenis thumb|300px|Havixhorst in de Schiphorst nabij de Wijk anno 2010 thumb|300px|Dickninge in de Schiphorst nabij de Wijk anno 2010