Fethullah Gülen (Pasinler, Erzurum, 27 april 1941 – Pennsylvania, 20 oktober 2024) was een invloedrijke Turkse islamitische denker en geleerde. Van 21 maart 1999 tot aan zijn dood op 20 oktober 2024 leefde Gülen in ballingschap in Saylorsburg in de Amerikaanse staat Pennsylvania. Turkije verdenkt hem ervan het brein te zijn achter de mislukte staatsgreep van 2016 en had daarom de Amerikaanse regering verzocht om zijn uitlevering.Gülen laat spanning tussen VS en Turkije oplopen, NRC Handelsblad, 17 juli 2016 Zelf verklaarde hij niet betrokken te zijn geweest. Christoph Sydow, Putschversuch in der Türkei: Imam gegen Sultan, Der Spiegel, 16 juli 2016. Geraadpleegd op 7 september 2020. Gearchiveerd op 12 juni 2020. Hij was oprichter van de Gülenbeweging.
Inleiding Gülen werd onderwezen in de islam door verschillende moslimgeleerden en spirituele meesters, onder wie Haci Sitki Efendi (Koranrecitatie), Sadi Efendi (Arabisch) en Mohammed Lutfi Efendi (spirituele lessen). Hij begon voor het afronden van de basisschool al met preken. Hoewel hij op dezelfde manier onderwezen werd als de traditionele islamitische madrassa, deed hij zijn leven lang aan zelfstudie. Zo maakte hij kennis met de grote klassiekers van het Oosten en het Westen tijdens zijn militaire dienstplicht.Wie is Fethullah Gülen, website Fethullah Gülen, geraadpleegd op 17 juli 2016
Na zijn opleiding begon hij in 1958 te preken in de stad Edirne. In 1959 werd hij in İzmir aangesteld als imam in staatsdienst. In deze periode nam hij deel aan verschillende sociale en religieuze projecten. Hij reisde Turkije door om lezingen te verzorgen over verschillende onderwerpen, waaronder darwinisme, religieuze zaken, onderwijs, wetenschap, economie en sociale rechtvaardigheid in de islam. In zijn toespraken en lezingen moedigde hij jonge mensen aan 'intellectuele verlichting' te combineren met 'verstandige spiritualiteit' en een 'zorgzaam, menselijk activisme'.http://www.fethullahgulen.nl/gulen-en-onderwijs/ Door zijn inzet en ideeën trok hij in het bijzonder de aandacht van studenten en onderwijzers.Biografie, website Fethullah Gülen], geraadpleegd op 17 juli 2016
Visies op Gülen Gülen wordt gezien als een islamitische intellectueel die wereldwijd sociale en educatieve initiatieven in gang heeft gezet om een nieuwe visie te ontwikkelen gebaseerd op de hedendaagse realiteit. TIME Magazine riep hem in 2013 uit tot een van de invloedrijkste mensen ter wereld.The 2013 TIME 100, Time Magazine, 18 april 2013. Gearchiveerd op 20 april 2023. Hij wordt beschouwd als geestelijk vader van de Gülenbeweging, ook bekend als de Vrijwilligers- of Hizmet-beweging, die een bijdrage zegt te willen leveren aan de wereldvrede door middel van innovatieve benaderingswijzen, vernieuwende ideeën en educatieve inspanningen.Fr. Thomas Michel: M. Fethullah Gulen: Verschillen respecteren om wederzijdse afbraak te vermijden. (Zie tevens pag. 39 Voorlopers in de Vrede, DAMON Budel 2005.)
Zijn volgelingen roemen hem als belangrijk islamgeleerde met liberale ideeën en een open houding. Obstakels voor vrede liggen volgens Gülen hoofdzakelijk in drie domeinen, te weten: onwetendheid, armoede en verdeeldheid. Deze obstakels kunnen volgens hem overwonnen worden door respectievelijk onderwijs, ondernemerschap en altruïsme en dialoog.https://web.archive.org/web/20120424115436/http://www.fethullah-gulen.org/op-ed/three-greatest-enemies-ignorance-poverty-and-disunity.html Tevens vond hij een evenwichtige balans tussen wetenschap, godsdienst en spiritualiteit belangrijk.Joannemie van Dijk & Gurkan Celik – Voorlopers in de vrede p. 16
Gülen was niet onomstreden. Critici aan de seculiere zijde verdenken hem van illegale activiteiten die tot doel hadden de seculiere republiek Turkije omver te werpen en zij beschouwden hem daarom als ongewenst persoon. Critici aan orthodox-islamitische zijde daarentegen hebben Gülen, vanwege zijn inzet om de interactie met andersgelovigen aan te gaan, uiteenlopende beschuldigingen voor de voeten geworpen: hij zou "een Amerikaanse marionet" zijn, een "agent van de Mossad" en ook "een geheime kardinaal van het Vaticaan" die als een Trojaans paard het christendom Turkije binnen probeerde te halen. Tevens wordt de door hem geïnspireerde beweging door sommigen als een sektarische beweging beschouwd.
Er zijn verschillende onderzoeken in Nederland verricht naar de Gülenbeweging (zie verderop). In opdracht van minister Ella Vogelaar onderzocht de AIVD de beweging en kwam tot de conclusie dat zij niet staatsgevaarlijk is en geen verontrustende activiteit voorbereidt.Trouw 1 oktober 2008: "Omstreden Turkse beweging 'niet staatsgevaarlijk'" Kamervragen over de Gülenbeweging met de zorg dat de beweging sektarisch en segregatiebevorderend zou zijn, werden door Martin van Bruinessen uitvoerig onderzocht en hij concludeerde dat de beweging niet sektarisch is, maar juist de integratie bevordert.
Belangrijkste ideeën In zijn toespraken en artikelen vertelde Gülen de mensen om naar de "waarheid" te zoeken, door een evenwicht tussen materiële en spirituele waarden tot stand te brengen. Volgens Gülen zullen mensen alleen op die manier van rust en werkelijk geluk kunnen genieten. Gülen sprak in zijn eerdere lezingen over de “Gouden Generatie” die in zijn mening gevormd wordt door een jonge generatie die de 'intellectuele verlichting' zou combineren met de zuivere spiritualiteit, wijsheid en voortdurende actie.http://www.fethullahgulen.nl/educatie Een generatie die in staat is wetenschap met religie te verenigen, de verschillen hiertussen samen te brengen en de ideologieën en filosofieën van Oost en West nader tot elkaar te brengen.
Hij geloofde dat de 21e eeuw getuige zal zijn van de geboorte van een spirituele beweging die lang vervlogen morele waarden zal doen herleven. Gülen voorspelde een tijd van tolerantie, begrip en internationale samenwerking, die volgens hem uiteindelijk zal leiden tot een enkelvoudige allesomvattende beschaving, die gebaseerd zal zijn op interculturele dialoog en het delen van waarden. Om dit doel te bevorderen, stond hij aan het hoofd van de ontwikkeling van een liefdadigheidsorganisatie genaamd Kimse Yok Mu?, wat 'Is daar iemand?' betekent. Dat was de noodkreet van getroffenen door een van de zwaarste aardbevingen die Turkije geteisterd heeft. Kimse Yok Mu is buiten Turkije om actief in 110 landen (in 2014) en biedt hulp aan mensen ongeacht religie, kleur of ras. kimseyokmu.org.tr Daarnaast heeft Gülen het gebruik van de massamedia, in het bijzonder televisie, aangemoedigd om mensen te informeren over zaken van individueel en algemeen belang.
Gülen geloofde dat de weg naar rechtvaardigheid voor iedereen afhankelijk is van het voorzien in toereikend en passend universeel onderwijs. Volgens Gülen kan alleen dat voldoende begrip en tolerantie garanderen, die nodig zijn om de rechten en het respecteren van anderen, veilig te stellen.
Om dit te bereiken, besteedde hij een groot deel van zijn tijd aan het trachten te overtuigen van de maatschappelijke elite en de leiders van de gemeenschap, grote industriëlen en kleine zakenlieden, om kwalitatief onderwijs te steunen. De daaruit voortvloeiende donaties werden gebruikt om onderwijsfondsen in het leven te roepen, die hun middelen inzetten om reguliere scholen in Turkije en andere landen te vestigen.
Gülen geloofde dat mensen alleen door overtuiging nieuwe ideeën aannemen en was daarom sterk tegen bekeerdrang. Degenen die tot geweld overgaan, beschreef hij als intellectueel bankroet; mensen zullen immers altijd vrijheid van keuze eisen. Zeker wanneer het gaat om het regelen van hun eigen zaken en het uiting geven aan hun spirituele en religieuze waarden. Gülen meende dat seculiere democratie nu het enige levensvatbare politieke systeem is en daarom dienen mensen volgens hem te proberen democratische instellingen te moderniseren en te consolideren om een samenleving tot stand te brengen, waarin individuele rechten en vrijheden gerespecteerd en beschermd worden en gelijke mogelijkheden voor iedereen.A Comparative Approach to Islam and Democracy Wel wees hij erop dat de democratie naar zijn mening nog niet uitontwikkeld is doordat er nog niet genoeg rekening gehouden wordt met de spirituele behoeften van mensen. Gülen meende dat de Koran en soenna (de traditie overgeleverd door profeet Mohammed) wel duidelijk mogen zijn over godsdienstige waarden waarover men moet nadenken en die men moet hooghouden in een staat, toch bevatten ze geen blauwdruk voor de politiek. Gülen kwam vaak specifiek op voor democratie met als argument dat het de meest geschikte vorm van bestuur is in de moderne tijd en dat het volledig in overeenstemming is met de islam.fethullahgulen.nl
Gülen stopte in 1981 officieel met lesgeven. Tussen 1988 en 1991 hield hij als emeritus-imam een serie toespraken in enkele van de beroemdste moskeeën van Turkije.6 August 1959: He became formally the imam second in line at Ucserefeli Mosque (Edirne) Door zware gezondheidsklachten werden zijn ideeën later door middel van podcasts, boeken, cassette- en videobanden en andere mediavormen verspreid.
De toegevoegde waarde van Gülens ideeën en de aan hem gelieerde beweging is binnen de westerse landen onder andere onderzocht in Nederland,“From ‘new man’ to ‘world citizen’: The replication of Fethullah Gülen’s renewal vision in the dutch context – Tineke Peppinck: Groot-Brittannië,Motivating minority integration in Western context: The Gülen movement in the United Kingdom – Fatih Tedik DuitslandTurkish integration in Germany and Gülen movement, “Integration of muslims in Europe and Gülen movement” – Araxs Pashayan. en Frankrijk.New religious sociabilities in Euro-islam: The organizational logics and recognition politics of Gülen movement in France and Germany – Emre Demir
Zijn volgelingen staan ook wel onterecht bekend onder de naam Nurcu (volgelingen van Said Nursi).The Gülen Movement: Building Social cohesion through Dialogue and Education – Gurkan Celik EBURON 2010 Reden voor dit misverstand kan te maken hebben met dat Gülen en zijn volgelingen zijn opgekomen uit de Nurcu-beweging, maar zichzelf nu als een onafhankelijke beweging zien.
Interreligieuze en interculturele activiteiten thumb|Fethullah Gülen met Paus Johannes Paulus II.
Na zijn carrière als staatsprediker richtte Gülen zijn inspanningen voornamelijk op het tot stand brengen van een dialoog tussen partijen die verschillende ideologieën, culturen, religies en landen vertegenwoordigen. Hij nam deel aan bijeenkomsten en conferenties die gehouden werden om de mensheid voor te bereiden op wat hij noemt 'de geboorte van de eeuw van tolerantie en begrip'.
Vanuit dit gegeven achtte Gülen het zowel noodzakelijk als de moeite waard om een oprechte dialoog tot stand te brengen om het wederzijdse begrip te vergroten. Om dit te bereiken, hielp hij bij de oprichting van de Stichting van Journalisten en Schrijvers, gyv.org.tr waarvan de activiteiten gericht zijn op het promoten van dialoog en tolerantie.
Met hetzelfde doel voor ogen bezocht en ontving Gülen vooraanstaande Turkse en andere leiders, zoals de Vaticaanse ambassadeur in Turkije, de patriarch van de Turkse orthodoxe gemeenschap, de patriarch van de Turkse Armeense gemeenschap, de hoofdrabbijn van de joodse gemeenschap in Turkijehttp://www.fethullahgulen.nl/gulen-met-joodse-vooraanstaanden-turkije/ en vele vooraanstaande journalisten, columnisten, televisiepersoonlijkheden en filmsterren. Hij ontmoette paus Johannes Paulus II in het Vaticaan, de overleden John O'Connor, aartsbisschop van New York, Dale Eickelman, hoogleraar in de antropologie en menselijke betrekkingen, professor Sidney Griffith van de Amerikaanse Katholieke Kerk, Leon Levy, voormalig voorzitter van de Anti-Defamation League (ADL) en vele andere vooraanstaande vertegenwoordigers van andere religies.
Verbreiding gedachtegoed