thumb|Captain America en Spiderman, twee personages uit het Marvel Universum. Het Marvel Universum is het fictieve gedeelde universum waarin de meeste stripverhalen van Marvel Comics zich afspelen. Het Marvel universum bestaat uit een groot multiversum van verschillende parallelle werelden en alternatieve tijdlijnen. De belangrijkste van deze tijdlijnen, waarin ook de meeste strips zich afspelen, staat bekend als Earth-616.
Geschiedenis Het concept van een gedeeld universum waarin stripfiguren van hetzelfde bedrijf gastoptredens hadden in elkaars strips was op zich niets nieuws. Maar Stan Lee tilde samen met veel andere tekenaars dit idee van een gedeeld universum in 1961 naar een nieuw niveau door een serie van strips te maken waarin de gebeurtenissen uit de ene strip direct van invloed waren op een andere. Iets dat bijvoorbeeld plaatsvond in een Spider-Man strip kon zo bijvoorbeeld van directe invloed zijn op een tegelijk uitgebrachte Fantastic Four strip. Ook gebeurde het dat één verhaallijn werd verdeeld over verschillende losse strips, zoals de Onslaught-saga. Deze losse strips vormden zo een vast verhaal.
In de loop der tijd begonnen ook veel Marvel striptekenaars met het bedenken van zogenaamde parallelle universums. Dit waren strips waarin bepaalde gebeurtenissen niet of juist wel hadden plaatsgevonden. De gebeurtenissen uit de standaard Marvel strips hadden dan ook geen invloed op deze stripverhalen. Wel gebeurde het vaak dat personages zo’n alternatief universum bezochten.
Omdat Marvel Comics al tientallen jaren bestaat werd het wel steeds moeilijker om nieuwe verhaallijnen aan te laten sluiten op oude, zeker op verhaallijnen van jaren terug. Maar een jaar nadat Marvels grootste concurrent, DC Comics, een grote reboot maakte, heeft er bij Marvel ook een reboot plaatsgevonden waarin alle strips uit het verleden werden genegeerd en de hele verhaallijn weer van voor af aan begon. Enige uitzondering op deze regel is de Ultimate Marvel stripreeks.
Concepten Overeenkomsten met de werkelijkheid Het Marvel Universum is sterk gebaseerd op de echte wereld. De Aarde in de Marvel strips heeft een hoop kenmerken van de werkelijkheid: zelfde landen, zelfde persoonlijkheden (politici, filmsterren enz.), zelfde belangrijke historische gebeurtenissen (de Tweede Wereldoorlog, de Vietnamoorlog enz.). Echter, alles bevat tevens een of meer fictieve elementen zoals de fictieve landen Wakanda, Latveria en Genosha, en organisaties zoals S.H.I.E.L.D. en diens vijand HYDRA.
Tijd Aangezien Marvel zijn personages niet wil laten verouderen, schuift de tijd waarin de verhalen plaatsvinden wel steeds op. Aangenomen wordt dat verhalen die jaren terug gepubliceerd zijn binnen het Marvel Universum hooguit een jaar geleden plaats hebben vonden. Dit verschijnsel wordt ook wel de opschuivende tijdlijn genoemd. Er zijn wel een paar uitzonderingen op deze regel, bijvoorbeeld als bepaalde karakters echt onlosmakelijk verbonden zijn met een bepaalde tijdsperiode. Een voorbeeld is Captain America, die ook in de strips van vandaag de dag nog een oude held uit de Tweede Wereldoorlog is. Ook het feit dat de superschurk Magneto een overlevende van de Holocaust is blijft onveranderd. Naast de opschuivende tijdlijn worden ook retcons gebruikt om de personages met hun tijd mee te laten gaan.
Binnen het Marvel Universum bestaan ook een hoop alternatieve tijdlijnen. Deze worden beschreven bij Marvel tijdlijnen. Binnen het Marvel universum bestaat de mogelijkheid tot tijdreizen, op verschillende manieren. Echter, als een tijdreiziger iets zou wijzigen in het verleden, creëert hij daarmee een alternatieve tijdlijn. Hij verandert niet iets aan de oude.
Gekostumeerde superhelden en superschurken De traditie van het gebruik van gekostumeerde geheime identiteiten voor het bevechten (of plegen) van misdaden bestaat al lang in het Marvel universum (zoals de middeleeuwse Black Knight), maar is pas echt een gewoonte geworden sinds de dagen van het Amerikaanse Wilde Westen.
Marvels bekendste helden zijn diegene bedacht tussen 1961 en 1963, gedurende Marvels Silver Age. Spider-Man, Iron Man, Dr. Strange, de X-Men, Daredevil, Thor, de Hulk, de Fantastic Four, en S.H.I.E.L.D.'s directeur, Nick Fury zijn allemaal voorbeelden van dit soort personages. In tegenstelling tot bij DC Comics zijn maar heel weinig van Marvel stripfiguren bedacht voor 1961 echt belangrijk geworden voor latere strips. Een uitzondering is Captain America. Daarnaast bestaan er ook belangrijke groepen van superhelden zoals De Vergelders (waar bijna elke superheld van Marvel wel een tijdje lid van is geweest) en de X-Men. Superschurkenteams doken ook regelmatig op, maar hadden vrijwel nooit een lang leven vanwege het onderlinge wantrouwen van de leden.
Oorsprong van superkrachten De meeste supermensen op Marvels Aarde danken hun krachten aan de Celestials, kosmische wezens die de Aarde miljoenen jaren geleden bezochten en experimenten uitvoerden op onze prehistorische voorouders. Hierbij ontstonden twee rassen: de godachtige Eternals en de genetisch onstabiele Deviants. Daarnaast kregen enkele mensen het zogenaamde "x-factor" in hun genen. Bij sommigen wordt dit gen op natuurlijke wijze actief. Deze mensen staan bekend als mutanten. Anderen hebben factoren van buitenaf nodig om hun x-factor gen te activeren zoals radiatie (de Hulk en de Fantastic Four). Met uitzondering van psionische gaven, verschillen de superkrachten sterk en slechts zelden hebben twee mensen exact dezelfde krachten. Waarom de Celestials dit deden is niet bekend.
Andere mogelijke bronnen van superkrachten zijn magie, genetische manipulatie of bionische implantaten. Sommig helden en schurken hebben zelfs helemaal geen krachten, maar vertrouwen op geavanceerde wapens en gevechtstraining. Technologie in de Marvel strips is geavanceerder dan in de werkelijkheid.
Niet menselijke rassen Naast mensen wonen er een aantal andere intelligente rassen op Marvels Aarde. Het bekendst zijn de mutanten, ook wel Homo superior of Homo sapiens superior genoemd. Dit zijn mensen wier x-factor gen op natuurlijke wijze actief is geworden. De mutanten worden door hun krachten (en soms uiterlijk) gevreesd.
Daarnaast bestaan er nog de al eerder genoemde Eternals en Deviants. Andere intelligente rassen zijn de Inhumans, een ander genetisch onstabiel ras gemaakt door een Kree experiment; de Subterraneans, een ras van mensachtigen dat ondergronds leeft; Homo mermanus, een mensachtig ras van onderwaterbewoners.
Meer varianten van mensen en mensachtigen leven in het Savage Land.
Buitenaardse rassen Het Marvel universum bevat ook honderden intelligente buitenaardse rassen. De Aarde is regelmatig door hen bezocht.
De drie belangrijkste buitenaardse rassen in de strips zijn: De Kree De Skrull De Shi'ar. Deze drie zijn vaak in direct of indirect conflict, waar de Aarde ook bij betrokken wordt.
Een ander belangrijk buitenaards ras zijn de Watchers, onsterfelijke en wijze wezens die toezicht houden over het universum, maar niet ingaan op gebeurtenissen.
De Elders of the Universe zijn eveneens een groep oeroude wezens - elk de laatste overlevende van zijn of haar volk - met grote invloed op verschillende werelden.
Bovennatuurlijke wezens Ook sterk aanwezig in het Marvel Universum zijn legendarische bovennatuurlijke wezens zoals Goden, Demonen en vampiers. De meeste wezens die zich voordoen als goden zijn in werkelijkheid onsterfelijke mensachtige wezens uit andere dimensies, die de Aarde bezochten in oude tijden en zo de basis werden van de vele legendes en mythologieën. Bekend zijn bijvoorbeeld de Asgardianen, waar Thor ook bij hoort en de Olympiërs, waar Hercules bij hoort.
Aan de andere kant zijn de meeste demonen kwaadaardige magische wezens die vaak inspelen op de gebeurtenissen in het universum. Vooral bekend is Mephisto. Andere zijn Nightmare, D'Spayre, N'Astirh, Dormammu en Shuma-Gorath.
Kosmische wezens Boven alle andere wezens in het Marvel Universum staan de Kosmische Wezens, wezens met ongelooflijk grote krachtniveaus (zelfs de zwakste kan planeten vernietigen) die van belang zijn voor het voortbestaan van het universum. De meeste geven niets om “lagere wezens” zoals mensen. De grootste van alle kosmische wezens is het Living Tribunal.
Boven alle goden, kosmische wezens en zelfs Tribunal is er nog een superieur wezen bekend als de One-Above-All (niet te verwarren met de gelijknamige Celestial). Hij verschijnt maar uiterst zelden in beeld, maar wordt wel vaak genoemd. Aangenomen kan worden dat hij de Marvel versie is van Christelijke God.
Marvel tijdlijnen Zoals al eerder vermeld bestaan er binnen het Marvel universum een hoop alternatieve tijdlijnen en parallelle universums. Deze staan allemaal vermeld in Official Handbook of the Marvel Universe uit 2005. De meeste van deze tijdlijnen komen uit de strips van het superheldenteam Exiles, aangezien dit team regelmatig naar andere werelden reist.
De bekendste en meest gebruikte van deze tijdlijnen is de "Earth-616" tijdlijn. Dit is de “standaard tijdlijn” waarin bijna alle strips plaatsvinden.