De 1. SS-Panzer-Division Leibstandarte SS Adolf Hitler, voluit 1. SS Panzerdivision Leibstandarte SS Adolf Hitler (afgekort LSSAH of LAH), was een divisie van de Waffen-SS. De eenheid werd op 17 maart 1933 opgericht en met de overgave van Duitsland op 8 mei 1945 opgeheven. De divisie werd berucht door het Bloedbad van Malmedy. De Leibstandarte streed in Polen en nam deel aan Fall Gelb (als onderdeel van de invasie in Frankrijk). Verder vocht het mee aan het Oostfront (waaronder de vernietigende Slag om Koersk). De divisie werd daarna teruggeroepen om deel te nemen aan de gevechten op D-Day (Operatie Overlord) in Normandië. De SS-divisie vocht in de Slag om de Ardennen in december 1944 en voerde de laatste hopeloze gevechten in Hongarije en Oostenrijk.
Voorgeschiedenis Gedurende zijn gehele politieke carrière voelde de Duitse leider Adolf Hitler de behoefte over een lijfwacht te beschikken. Hij was van mening dat hij over een 'pretoriaanse garde' diende te beschikken die hem tot aan zijn dood loyaal moest zijn. Vanaf maart 1923 bestond zijn bodyguard (de Stabswache), uit twee man: Julius Schreck en Joseph Berchtold. Twee maanden later heette de lijfwacht Stoßtrupp Adolf Hitler en werd het uitgebreid tot 30 man. Het was in feite een op gevechten beluste knokploeg die later een prominente rol zou krijgen in de mislukte Bierkellerputsch van november 1923 in München. De formatie was formeel een onderdeel van de SA (ook wel de "Bruinhemden" genoemd), maar tegelijkertijd een zelfstandige speciale eenheid van loyale volgelingen ter bescherming van de top van de NSDAP.Wegner, Bernd (1990). The Waffen-SS: Organization, Ideology and Function, p. 62. Blackwell. .
In april 1925, kort na zijn vrijlating uit de gevangenis, riep Hitler zijn trouwe kameraden bijeen om de Stabswache opnieuw op te richten. Ditmaal stond zij definitief los van de SA. Na twee weken werd de lijfwacht omgedoopt tot Schutzstaffel (beschermingsafdeling). De SS was hiermee geboren, een organisatie die van een compacte beveiligingseenheid zou uitgroeien tot een complex geheel met een uitgebreid takenpakket.Weale, Adrian (2012). Army of Evil: A History of the SS, pp. 26–29. New York; Toronto: NAL Caliber (Penguin Group). .
Formatie De machtsovername van 1933 betekende een keerpunt in de ontstaansgeschiedenis van de Leibstandarte. De SS was na acht jaar uit haar voegen gegroeid (ze telde ongeveer 50.000 man) en Hitler wilde een betere bewaking dan de reguliere beveiliging van de SS, de Reichswehr en de politie kon bieden. Hij gaf SS-officier Sepp Dietrich opdracht om een groep betrouwbare mannen te organiseren tot een nieuwe bodyguardformatie. Vanaf het prille begin van de te vormen elite-eenheid was Dietrich zodoende onlosmakelijk verbonden met de Leibstandarte.
Op 17 maart 1933 richtte Dietrich de nieuwe hoofdkwartiergarde, de SS-Stabswache Berlin op. De wacht bestond uit honderdtwintig zorgvuldig geselecteerde vrijwilligers. De rekruten waren voornamelijk afkomstig uit Dietrichs vorige commando: de SS in München. Een maand later werd deze eenheid omgevormd tot SS-Sonderkommando Berlin en uitgebreid met drie opleidingscompagnieën. Vier maanden later werden de in de zomer van 1933 opgerichte en vergelijkbare SS-Sonderkommandos Jüterbog en Zossen (vernoemd naar de kazernes) samengevoegd en kregen zij voor het eerst de titel van de Führer: Adolf Hitler Standarte (Regiment "Adolf Hitler").Cook, Stan; Bender, Roger James (1994). Leibstandarte SS Adolf Hitler: Uniforms, Organization & History, p. 11. San Jose, CA: James Bender Publishing. .
Op 2 september 1933 werd de bewakingsgarde op officiële wijze geïntroduceerd tijdens de partijbijeenkomst van de NSDAP in Neurenberg. Twee maanden later vond de herdenking van de mislukte staatsgreep in 1923 plaats en zwoeren de mannen van de Leibstandarte een persoonlijke eed op de Führer. Ze zwoeren hun leven te geven voor de dictator. Deze eed bevestigde de unieke band tussen de mannen van Sepp Dietrich en Hitler, en tevens de zelfstandige positie van de Leibstandarte ten opzichte van de SS. De band was niet te vergelijken met die van andere SS eenheden. Na de ceremonie werden de gardesoldaten van Hitler omgedoopt tot Leibstandarte Adolf Hitler (LAH).Cook, Stan; Bender, Roger James (1994). Leibstandarte SS Adolf Hitler: Uniforms, Organization & History, pp. 17–19. San Jose, CA: James Bender Publishing. .
Vanuit de Berlijnse Lichterfeldekazerne werden roterende groepjes LAH-mannen in de Rijkskanselarij gedetacheerd, waar ze een elegante en efficiënte erewacht vormden voor Adolf Hitler. De SS-mannen in de karakteristieke zwarte uniformen werden een prominente aanwezigheid in de buurt van de Führer. Ook op de Berghof in Berchtesgaden voerde de Leibstandarte diverse taken uit. De eenheid was hier verantwoordelijk voor een gebied van enkele vierkante kilometers.
Nacht van de Lange Messen Op 30 juni 1934 kon de Leibstandarte zich voor het eerst bewijzen als instrument in handen van de Führer. Leden van de LAH namen deel aan een zorgvuldig geplande zuiveringsactie gericht tegen de SA-top, in de Nacht van de Lange Messen. Hitler zag de SA en haar ambitieuze leider Ernst Röhm in toenemende mate als een bedreiging. Deze SA had Hitler geholpen op de weg naar de macht, maar stond nu een stabiele heerschappij in de weg. Hiervoor waren namelijk de acceptatie door grotere delen van de maatschappij en de steun van het leger onontbeerlijk. De ambities van de radicale en gewelddadige SA vormden langzamerhand een bedreiging voor Hitlers regime. Zo wilde Röhm dat het kleine Duitse leger, de Reichswehr, zou opgaan in zijn SA en voorzag hij dat op die manier een nieuw nationaalsocialistisch leger zou ontstaan.
Ondertussen bestond de Leibstandarte uit ongeveer 1000 man, onderverdeeld in vier infanteriecompagnieën, één machinegeweercompagnie, één gemotoriseerde compagnie, één verkenningscompagnie en ondersteunende eenheden. Op 13 april 1934 waren bovendien in opdracht van Heinrich Himmler de SS-initialen toegevoegd aan de titel van het regiment. Vanaf toen voerde de eenheid daardoor de titel "Leibstandarte SS Adolf Hitler" (LSSAH). Ze was het best uitgeruste onderdeel van de SS en moest het leeuwendeel van de actie op zich nemen.
In de vroege morgen van 30 juni 1934 werden twee compagnieën van de LSSAH met Hitler mee naar Beieren gestuurd. Nabij München had de SA-top haar vakantieadres. Röhm werd met verschillende andere leiders gevangengenomen. Diezelfde dag werden zes SA-kopstukken door een vuurpeloton van de Leibstandarte geëxecuteerd.Cook, Stan; Bender, Roger James (1994). Leibstandarte SS Adolf Hitler: Uniforms, Organization & History, p. 23. San Jose, CA: James Bender Publishing. .
Het grootste gedeelte van het regiment bleef echter achter in Berlijn. In de hoofdstad overzag Hermann Göring de zuiveringen. Hier werd het bloedbad groter dan in het zuiden. De Leibstandarte werd voor de operaties in de stad opgedeeld in kleine, speciale eenheden zoals executieteams (Einsatzkommandos), preventieve defensieve eenheden en versterkingen voor de Gestapo. Het moorden ging hier door tot in de vroege ochtend van 2 juli. Uiteindelijk werden in de "Nacht van de Lange Messen" ongeveer 180 mensen vermoord.Evans, Richard J. (2005). The Third Reich in Power, p. 39. New York: Penguin Group. .
Organisatie en karakter thumb|Adolf Hitler inspecteert de LSSAH in Berlin-Lichterfelde, in december 1935
In de zomer van 1934 werd het regiment van Hitler getraind en gebruikt als een van de zogenaamde SS Politische Bereitschaften; bewapende eenheden van compagniesterkte voor inzet als anti-terreur eenheid in het geval van interne onrust. De SS was er volgens Heinrich Himmler om 'de veiligheid van Duitsland van binnenuit te verzekeren'. Na de uitschakeling van de SA nam de SS de overhand in het Derde Rijk en werd ze de belangrijkste politieke paramilitaire organisatie van het nazibewind. Nu de dreiging van de SA verdwenen was, stond het leger bovendien welwillender ten opzichte van paramilitaire partijorganisaties. De gewapende SS-eenheden werden gereorganiseerd en uitgebreid. In maart 1935 werd de militaire tak van de SS, inclusief LSSAH, omgedoopt tot SS-Verfügungstruppe (SS-VT). Twee nieuwe SS-regimenten werden gepland (Deutschland en Germania).Reynolds, Michael Frank (1997). Steel inferno: I SS Panzer Corps in Normandy: The Story of the 1st and 12th SS Panzer Divisions in the 1944 Normandy Campaign, p. 6. Steelhurst: Spellmount. .
De mannen van de Leibstandarte waren in die jaren uiterst fit, maar ze beschikten nog over onvoldoende militair-technische vaardigheden. Sepp Dietrich en zijn officieren wensten zich niet te veel bezig te houden met uitputtende trainingsprocedures en duldden weinig bemoeienis van buitenaf. Deze houding leidde tot spanningen tussen Dietrich en de inspecteur van het overkoepelende SS-VT orgaan, SS-Brigadeführer Paul Hausser. Ook Himmler ergerde zich aan de arrogante en onafhankelijke opstelling van de LSSAH. In kringen van de SS-VT stonden de mannen van Hitlers lijfwacht ook wel bekend als 'asfaltsoldaten'; uitstekend geschikt voor parades en ceremonieel vertoon, maar verder tot weinig in staat vergeleken bij de militaire vooruitgang en efficiëntie van de andere SS-VT eenheden.
Naar de wens van Himmler militairiseerde de SS in rap tempo. Toch werd de positie van de SS-VT ingeperkt. De Wehrmacht werd door Hitler gerustgesteld: het leger zou het 'monopolie op het dragen van wapens' in externe aangelegenheden behouden en het opperbevel van de Wehrmacht (OKW) kreeg de garantie dat de SS in geval van oorlog ondergeschikt zou worden gemaakt aan het reguliere militaire apparaat. De leiding van het leger zou bovendien de rekrutering van de SS-strijdkrachten kunnen controleren en verantwoordelijk zijn voor haar militaire training.
Op 17 augustus 1938 volgde een nieuwe instructie van Hitler aangaande de positie van de SS-VT en de verhouding met het leger: "De Verfügungstruppe vormt geen onderdeel van de Wehrmacht of de politie. Ze is een permanent bewapende macht tot mijn beschikking. Als een formatie van de NSDAP dient zij naar mijn wensen gerekruteerd en getraind te worden in ideologische en politieke zin".
Voorbode van de strijd Behalve als functionele en decoratieve paleiswacht voor Hitler opereerde de Leibstandarte in de periode tussen juli 1934 en het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in september 1939 in enkele gevallen ook buiten haar hoofdkwartier in Berlijn. De intensieve militaire en ideologische voorbereiding op oorlog werd onderbroken door deelname aan de bezettingen van het Saarland en het Rijnland, Oostenrijk (tijdens de Anschluss), Sudetenland en Bohemen-Moravië.
In 1935 werd een kleine afdeling van de LSSAH als voorwaartse groep naar het Saarland gestuurd. Op 7 maart 1936 had het regiment van Hitler vervolgens een leidende rol in de eerste expansieve actie van de Führer buiten de rijksgrenzen. De Leibstandarte vormde de voorhoede in de bezetting van het Rijnland. Een compagnie van de LSSAH stak in de vroege morgen de Rijn over en marcheerde ongehinderd de na de Eerste Wereldoorlog gedemilitariseerde zone in.
Twee jaar later besloot Hitler het 'Oostenrijkse probleem' resoluut op te lossen. Op 10 maart 1938 keurde Hitler het plan 'ter vestiging van constitutionele voorwaarden in Oostenrijk' goed. Het was een eufemisme voor een staatsgreep en een daarop volgende annexatie van Oostenrijk door nazi-Duitsland. Het was de eerste stap op weg naar het door Hitler gewenste Duitse Derde Rijk.