thumb|260px|rechts|Tholen en omgeving (2009)

Tholen () is een gemeente in de Nederlandse provincie Zeeland. De gemeente telt inwoners (, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 254,41 km² (waarvan 106,60 km² water).

De gemeente Tholen bestaat uit de eilanden Tholen en Sint Philipsland, met rondom water Oosterschelde, Keeten, Mastgat, Krabbenkreek, Zijpe, Slaak, Schelde-Rijnkanaal en Zoommeer.

In 1971 werden alle gemeenten op het eiland Tholen samengevoegd. Opgeheven werden de gemeenten Tholen, Oud-Vossemeer, Poortvliet, Scherpenisse, Sint-Annaland, Sint-Maartensdijk en Stavenisse. Het gemeentehuis werd gevestigd in Sint-Maartensdijk. Op 2 januari 2008 werd een nieuw gemeentehuis geopend in de stad Tholen. In 1995 werd de gemeente uitgebreid met de gemeente Sint Philipsland op het gelijknamige eiland.

Het overwegend gereformeerde Tholen is gericht op het katholieke Bergen op Zoom.

De naam Tholen verwijst naar de tol die werd geheven op de Eendracht (sinds 1975 het Schelde-Rijnkanaal geheten) en de Striene. Sinds 1994 heeft de gemeente een stedenband met de Poolse gemeente Iława.

Geschiedenis De oudste sporen van bewoning op Tholen dateren van rond het begin van onze jaartelling (Late IJzertijd en Romeinse periode). Archeologische vondsten, zoals een gitarmband en resten van een boerenwoning met Romeins en inheems aardewerk (2e eeuw n.Chr.), wijzen op vroege bewoning op het veen, met name bij Poortvliet en Sint-Maartensdijk.

Tholen ontstond uit meerdere kleine eilanden en schorren (zoals Schakerloo, Scherpenisse, Poortvliet, Sint-Maartensdijk en Stavenisse) die vanaf de 12e eeuw werden bedijkt en ingepolderd. Reeds in 1212 wordt Schakerloo genoemd. Door afdammingen van kreken (zoals de Pluimpot in 1556) groeiden deze gebieden in de 13e tot 16e eeuw aaneen tot één eiland. Stormvloeden veroorzaakten regelmatig landverlies, maar nieuwe inpolderingen compenseerden dit.

De naam Tholen (of Ter Tolne) verwijst naar de tol die hier werd geheven op de scheepvaart. Oorspronkelijk lag een tol bij Schakerloo op de Striene, maar graaf Willem I liet een nieuwe tol bouwen op de dijk van de Vijftienhonderdgemetenpolder aan de Eendracht (een voormalige Schelde-arm). Rond deze tol ontstond een nederzetting. In 1290 verkreeg de plaats tolvrijheid van graaf Floris V. Omstreeks 1366 kreeg Tholen stadsrechten. Visserij en zoutziederij (met talrijke zoutketen) waren belangrijke economische activiteiten.

Begin 14e eeuw liet Jan van Beaumont een stadsmuur bouwen. In 1452 werd de stad geteisterd door een grote brand. Tholen behoorde tot het Graafschap Zeeland en ontwikkelde zich tot een vestingstad. In de middeleeuwen lagen de stad Reimerswaal (op Zuid-Beveland) en de stad Tholen hemelsbreed slechts zo’n 3 tot 4 kilometer van elkaar verwijderd. Beide waren belangrijke plaatsen in het oostelijke deel van Zeeland, gescheiden door waterarmen van de Oosterschelde. Reimerswaal, ooit de derde stad van Zeeland, raakte in de 16e eeuw in verval door zoutwinning (bodemdaling) en herhaalde overstromingen. Na brandschatting tijdens de Tachtigjarige Oorlog en definitieve overstromingen in de vroege 17e eeuw verdween de stad grotendeels in de golven. Veel inwoners verlieten Reimerswaal en trokken naar nabijgelegen plaatsen, waaronder Tholen. Daar vormden de “Romerswalenaars” (vooral mosselvissers en hun nakomelingen) lange tijd een herkenbare eigen gemeenschap. Verschillende families uit Reimerswaal vestigden zich in Tholen en droegen bij aan de lokale bevolking.

In de late 16e eeuw speelde Tholen een rol in de godsdiensttwisten en de Tachtigjarige Oorlog. Rond 1577 ging de stad over tot de Reformatie en sloot zich aan bij de prins van Oranje (laatste stad in Zeeland). Vanaf 1603 werd de stad versterkt met wallen, bastions en grachten als onderdeel van de Linie van de Eendracht tegen Spanje. Deze vestingwerken bleven in latere oorlogen in gebruik tot ze in 1814 werden opgeheven.

Economisch bloeide Tholen dankzij visserij, zoutwinning en later de meekrapteelt (meestoven voor verfstof). Overstromingen bleven een constante dreiging in de 16e eeuw.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog vond inundatie plaats (1944). De Watersnoodramp van 1953 trof het eiland zwaar: vooral Stavenisse leed grote verliezen (153 doden) door dijkbreuken. Na de ramp werden dijken versterkt en vond herverkaveling plaats.

Tot 1928 bleef Tholen een echt eiland, alleen bereikbaar per veerpont (o.a. vanuit Halsteren). In 1928 opende een brug over de Eendracht (met tramverbinding). In de 20e eeuw volgden de Philipsdam en de Oesterdam (1979-1986), waardoor Tholen een schiereiland werd. Philipsland was al in de 19e eeuw met Brabant verbonden. Er bestonden voor 1986 geen vaste wegverbindingen met de rest van Zeeland. Sint-Philipsland en Tholen zijn sinds 1973 met elkaar verbonden.

Kernen

Verder zijn er de buurtschappen Anna Jacobapolder, Botshoofd, De Sluis, Strijenham en Westkerke.

Gemeenteraad

De gemeenteraad van Tholen bestaat sinds de verkiezingen van 3 maart 2010 uit 21 zetels. Hieronder de behaalde zetels per partij bij de gemeenteraadsverkiezingen sinds 1998. Zetels van coalitiepartijen zijn vetgedrukt:

Partij19982002200620102014201820222026SGP564*66678FVD-------3ChristenUnie22223333ABT-2223232CDA32232222VVD3223232**2PRO (tot 2018 en in 2026: PvdA, 2018–2026: PvdA/GroenLinks)54632221SP---2311-PVV-----2--D6611------Totaal1919192121212121 * = in april 2006 heeft een lid van de SGP-fractie zich afgesplitst, en is die verdergegaan als de Reformatorische Fractie TholenReformatorisch Tholen is politiek weer één Nederlands Dagblad, 14 december 2009

** = in november 2025 heeft een lid van de VVD-fractie zich afgesplitst, en is die verdergegaan als onafhankelijke fractie Deurloo.

Aangrenzende gemeenten

Cultuur Monumenten In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie: Lijst van rijksmonumenten in Tholen (gemeente) Lijst van oorlogsmonumenten in Tholen

Kunst in de openbare ruimte In de gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie: Lijst van beelden in Tholen In het raadhuis hangt een aantal geschilderde portretten van de familie Was, prominente inwoners in de 19e eeuw.https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/15827771/familiereunie-in-gemeentehuis-tholen-ze-horen-hier-thuis?mc_cid=1d0eedfc40&mc_eid=9f1dfa93b0

Natuur De gemeente ligt voor een deel (water en schorren) in het Natura 2000-gebied (en nationaal park) Oosterschelde, zo ook het natuurgebied Het Rammegors tussen Tholen en Sint Philipsland. Ten noordwesten van de stad Tholen ligt het natuurgebied Thoolse dijkbeemden. Aan de zuidkant is het Natura 2000-gebied Zoommeer. Noordwest van Sint Philipsland liggen Slikken van de Heen in het beoogde Natura 2000-gebied Krammer-Volkerak.

Havens Bij de stad Tholen ligt de Nieuwe Haven waar de jachthaven uitgebaat wordt door de watersportvereniging WSV De Kogge. Bij Stavenisse wordt de jachthaven beheerd door de Sportvissers en Watersportvereniging Stavenisse (SWS). In Sint-Annaland is de Watersportvereniging Sint-Annaland (WSV Sint-Annaland) verantwoordelijk voor de haven. In alle havens zijn passantenplaatsen voorzien.

Stedenband De gemeente Tholen heeft een stedenband met het Poolse Iława sinds 1994.

Externe links Gemeente Tholen Gemeentearchief Tholen Stedenband Iława - Tholen