De nervus hypoglossus of ondertongzenuw is de twaalfde hersenzenuw. De nervus hypoglossus CN. XII is volgens zijn ontwikkelingsgeschiedenis het overblijfsel van enkele cervicale zenuwen, die later in de hersenen werden opgenomen en waarvan de sensorische vezels zijn verdwenen. Het is een zuiver somatomotorische zenuw voor de spieren van de tong en zorgt voor de beweging van de tong en van enkele halsspieren en het is de enige hersenzenuw die door de motorische schors van beide hemisferen van het brein wordt aangestuurd.
De zenuw innerveert de intrinsieke tongspieren, de m. longitudinalis superior, m. longitudinalis inferior, m. verticalis en m. transversus en de extrinsieke tongspieren, de m. genioglossus, m. hyoglossus en m. styloglossus. De m. palatoglossus hoort ook tot de extrinsieke tongmusculatuur maar wordt door de n. vagus geïnnerveerd. De tong wordt door de n. hypoglossus eenzijdig geïnnerveerd.
Schade aan de zenuw op een laag motorneuronniveau kan leiden tot groefvorming in de tong of atrofie van de tongspieren. Van de groeven in de tong wordt gezegd dat het lijkt op een 'zak wormen'. Hogere beschadigde motorneuronen geven geen atrofie of groefvorming, maar alleen zwakte in de bijbehorende spieren. Als de zenuw beschadigd raakt, kan dit leiden tot beperking van de beweging van de tong aan één kant. Wanneer de tong wordt uitgestoken, wijkt deze af naar de beschadigde, zwakkere kant, omdat de m. genioglossus aan de intacte zijde de tong naar voren beweegt.
Bij een carotisendarteriëctomie, een operatie waarbij een arteriosclerotische plaque vaatchirurgisch uit de a. carotis wordt verwijderd, kan de nervus hypoglossus beschadigd raken. De zenuw kan soms bij een fractuur beschadigd raken van de condylus occipitalis. Dat is in de meeste gevallen een stabiel letsel.
Categorie:Zenuwstelsel