Rogge (Secale cereale) is een kruisbevruchtende graansoort die net als de overige granen behoort tot de grassenfamilie. Rogge wordt in diverse delen van de wereld op grote schaal verbouwd als cultuurgewas of voedergewas. De soort maakt deel uit van de geslachtengroep Triticeae en is zodoende nauw verwant aan tarwe (Triticum) en gerst (Hordeum). Rogge wordt gebruikt voor het maken van meel, brood, bier, knäckebröd en sommige alcoholische dranken zoals whisky en wodka. Het kan ook in volkoren vorm gegeten worden.
Geschiedenis Rogge als cultuurplant is het resultaat van een kruising tussen Secale vavilovii en de vaste soorten Secale montanum en Secale anatolicum. Turkije is het genetisch centrum van vaste roggesoorten en er bestaat overeenstemming dat de oorsprong van rogge als graansoort in de regio rond de berg Ararat en het Vanmeer ligt.Hoofdstuk 1 Introduction in , "Rye: Genetics, Breeding, and Cultivation," CRC Press 2014.
Als cultuurgewas is de plant dan ook in kleine hoeveelheden aangetroffen in enkele neolithische vindplaatsen in Midden- en Oost-Turkije, maar verder wordt ze vrijwel niet gevonden tot aan de Midden-Europese bronstijd, rond 1800-1500 v.Chr. Volgens de theorie van Nikolaj Vavilov groeide rogge aanvankelijk als onkruid tussen door mensen geteelde tarwe en gerst. Rogge gebruikte mimicry om steeds meer op de geteelde soorten te gaan gelijken en zo werd rogge met andere graangewassen verspreid. Naarmate de landbouw zich meer noordelijk uitbreidde of naar streken met armere bodems, bleek dat rogge onder die omstandigheden meer graan voortbracht en de andere tarwesoorten daar verdrong.Stefano Mancuso, Plantenrevolutie, hoe planten onze toekomst bepalen, , p. 69-78
Rogge is aangetroffen in Romeins cultuurgebied langs de Rijn en op de Britse Eilanden. De Romeinse schrijver Plinius de Oudere beoordeelde rogge negatiefNaturalis historia hoofdstuk 18 paragraaf 40: het zou een slecht soort voedsel zijn, alleen te gebruiken om niet te verhongeren, en werd er spelt aan toegevoegd om de bittere smaak van het roggebrood of de roggepap te verdrijven. Rogge zou ook als groenbemesting gebruikt zijn.
miniatuur|265x265px|Re-enactment van het oogsten van rogge op traditionele wijze door Oogstgroep Almelo, 2019
In Nederlandse gebieden is rogge gevonden in de laatste fase van de raatakkers (ook wel 'celtic fields').Michiel Hegener, Archeologie van het landschap - Celtic fields Het gewas is waarschijnlijk omstreeks het begin van de jaartelling ingevoerd. Sinds de middeleeuwen is het ook hier een belangrijke grondstof voor brood.
Gebruik miniatuur|Meelring afgedicht met een roggepapje van molen De Hoop in Garderen miniatuur|Biologisch geteelde roggekorrels
Rogge wordt vooral geteeld om er roggebrood van te maken. Ook ontbijtkoek wordt van rogge gemaakt. In Ierland en de Verenigde Staten wordt rogge gebruikt als natuurlijke grondstof voor whisky. Rogge wordt voornamelijk op de zand- en dalgronden verbouwd. Voor de teelt van winterrogge worden vrij bestoven rassen en hybrides gebruikt. Zomerrogge wordt bijna niet meer geteeld voor de korrel. Wel wordt zomerrogge soms geteeld als stoppelgewas voor groenbemesting. Ook winterrogge wordt wel voor groenbemesting gebruikt. Dit is dan een bladrijk type en wordt ondergeploegd in het voorjaar. Roggemeel werd vroeger gebruikt om roggepap van te maken. Dit werd gebruikt door destilleerders om aansluitingen af te dichten zodat geen stoom kon ontsnappen. Kuipers gebruikten de roggepap samen met gedroogde en geplette lis om de aansluiting van de houten bodems in de inkrozing van de ton of emmer te dichten.
De beschermde geografische aanduiding Pompernikkel duidt op een donkere soort langdurig gebakken roggebrood zonder korst uit Westfalen.
Economisch belang Het in Nederland geteelde areaal met winterrogge was van 1998 t/m 2022:CBS Statline
Jaar Areaal (ha) 1998 6300 1999 2600 2000 5800 2001 3500 2002 3500 2003 3500 2004 3400 2005 2500 2006 2400 2007 2800 2008 2100 2009 2300 2013 1741 2014 1720 2015 1628 2016 1609 2017 1496 2018 1596 2019 1876 2020 19032021220320222285
De Europese Commissie meldt de volgende productiecijfers, uitgedrukt in 1000 ton:Europese Commissie, Cereals Production, geraadpleegd op 29 november 2020.
JaarBENLEU19968,738,212 19019977,727,912 40019987,130,313 050199941411 46020004,82910 27020012,91711 96020022,816,89 21020032,717,96 93020043,216,610 01020052,310,97 69020062,710,96 57020072,47,67 66020082,289 29020092,711,29 8802010211,97 73020112,3866 82020122,698 71020133710 45020141,9479 05020152,566,147 80020161,945,47 34920172,394,397 30920182,324,346 17420193,375,338 45520202,487,728 93720213,448,087 9482022 schatting3,039,107 4492023 voorspeld4,207,527 6112024 verwachting2,897,537 803
De producentenprijs van een ton rogge in de Europese Unie schommelde in de periode 2013-2020 tussen de 50 en de 220 euro. Op 4 februari 2021 werden de volgende prijzen gemeld:Europese Commissie, Cereals Price, geraadpleegd op 6 februari 2021.
MarktPrijs (€/ton)TypeHamburg188,00molenrogge, vertrek uit silo (DEPSILO)West-Polen142,80molenrogge, levering aan silo (DELFIRST)West-Polen142,88voederrogge, levering aan silo (DELFIRST)Vilnius128,47voederrogge, levering aan silo (DELFIRST)
Gezondheidseffecten De belangstelling voor gezondheidseffecten van voeding op basis van rogge kwam aanvankelijk voort uit het hoge gehalte aan voedingsvezels en het gebruik als volkoren. Rogge speelt ook een rol in de beheersing van de glucosespiegel en de verlaagde behoefte aan insuline, wat aanleiding gaf tot het onderzoeken van de rol die rogge zou kunnen spelen in de strijd tegen diabetes mellitus en tegen hartziekten. Lignanen in rogge zouden na metabolisatie tot enterolignanen het risico op borst- en prostaatkanker verkleinen. Ten slotte is roggevoedsel bestudeerd in de context van verzadiging en obesitas. en (reds.), "Rye and Health," AACC International 2014.
Ziekten en plagen thumb|Sneeuwschimmel Bij rogge komen de volgende belangrijke schimmelziekten voor: Zwarte roest (Puccinia graminis f. secalis) Meeldauw (Erysiphe graminis f. secalis) Bruine roest (Puccinia recondita f. secalis) Bladvlekkenziekte (Rhynchosporium secalis) Minder voorkomend, zijn: Moederkoren (Claviceps purpurea) Voetziekte of sneeuwschimmel (Microdochium nivale, synoniem: Fusarium nivale) Reup veroorzaakt door het stengelaaltje (Ditylenchus dipsaci)
Botanisch Rogge behoort tot de grassenfamilie en is eenjarig (zomerrogge) of tweejarig (winterrogge). Winterrogge heeft voldoende koude nodig om te kunnen bloeien. Winterrogge bloeit in mei. Zomerrogge bloeit later.
Op de overgang van de bladschede en bladschijf zitten oortjes.
De korrel is een graanvrucht.
Roggemeel thumb|Door korenmolen gemalen rogge Roggemeel is grijs van kleur en wordt onder meer gebruikt voor het bakken van roggebrood, knäckebröd, pepernoten, voor de bereiding van ontbijtkoek en voor bloedworst. Roggemeel bevat minder gluten dan tarwemeel, waardoor het minder goed rijst. Door de aanwezigheid van pentosanen is er echter wel goed brood van te bakken.
Roggebloem is gezeefd (gebuild) roggemeel en wit van kleur. Hierin zitten geen zemelen en kiemen meer.
Dranken Rogge is een van de graaningrediënten voor het distilleren van whisky, naast gerst, maïs en tarwe. Vooral Canada en het noorden van de Verenigde Staten hebben een lange traditie van roggewhisky, wellicht omdat rogge goed bestand is tegen koudere klimaten. Roggewhisky onderscheidt zich door zijn droge smaak die aan noten en peper doet denken, en wordt vaak gebruikt als tegenwicht voor de zoete maïssmaak in een Bourbon., "The Curious Bartender: An Odyssey of Malt, Bourbon & Rye Whiskies," Ryland Peters & Small 2014.
Het niet-alcoholhoudende kvas is een traditionele maar nog steeds populaire drank op basis van rogge in Oost-Europa. Hij wordt bereid door melkzuurgisting van roggemout.Paragraaf 9.6.2 Kvass in , "Rye: Genetics, Breeding, and Cultivation," CRC Press 2014.
Zie ook Masteluin
Externe link
Categorie:Rogge Categorie:Basisvoedsel rogge Categorie:Grassenfamilie Categorie:Cultuurgewas