Een ritus in de vrijmetselarij is het geheel van symbolen, handelingen en daarbij behorende woorden wat tijdens ceremoniële bijeenkomsten van een vrijmetselaarsloge steeds op dezelfde wijze wordt toegepast. De feitelijke uitvoering ervan tijdens een bijeenkomst - een Open loge - is een ritueel, vastlegging van de precieze uitvoering van een ritueel gebeurt in een rituaal.
Er is een grote verscheidenheid van ritussen, en elke ritus kent een ander symbolen- en begrippenkader. Veel ritussen bevatten elementen uit het Christendom, maar er zijn ook ritussen met bijvoorbeeld invloeden uit de antieke wijsbegeerte, de gnostiek, het hermetisme, de kabbala, de alchemie, kruisridderorden of het oude Egypte. Culturele en nationale invloeden kunnen eveneens van belang zijn. Menig ritus kent op zijn beurt verschillende varianten.
Een obediëntie - een koepelorganisatie van vrijmetselaarsloges - hanteert voor bijeenkomsten van de bij haar aangesloten loges een of meerdere specifieke ritussen.
Basisgraden en hogere graden
Basisgraden miniatuur|De verheffing tot meester, prentenreeks "Les Coutumes des Francs-Maçons" uit 1743|200x200px De drie basisgraden van de vrijmetselarij zijn die van leerling, gezel en meester. Een symbolieke - ook wel blauwe - loge waar deze graden worden verleend zal een ritus hanteren waarbinnen rituelen zijn vastgelegd voor: inwijding tot leerling, bevordering tot gezel, verheffing tot meester,
Afhankelijk van de gehanteerde ritus kunnen hier een aantal gelegenheidsrituelen aan worden toegevoegd: viering zomer- en winterzonnewende viering lente- en herfstequinox rouwloge (bij het overlijden van een lid van de loge) consecratie van een nieuwe loge
Hogere graden Naast de basisgraden zijn er ook de hogere gradensystemen die een vervolg hier op bieden, men spreekt ook wel van vervolgpaden. Loges die in de hogere graden werken kennen vaak afwijkende benamingen als perfectieloge, kapittel of preceptorij. In de hogere graden zijn er overwegend inwijdingsrituelen voor de verschillende hogere graden, alsmede rituelen voor de aanstelling van de hoogste functionaris(sen) in de loge.
Sommige ritussen voorzien enkel in rituelen voor de basisgraden, andere alleen voor de hogere graden. Deze laatste categorie noemt men in de Engelse vrijmetselarij ook wel appendant bodies. Daarnaast zijn er verschillende ritussen die zowel voorzien in de basisgraden als in de hogere graden.
Overzicht Enkele van de meest toegepaste ritussen:
De Franse Ritus is eind achttiende eeuw ontstaan in Frankrijk. De ritus kent drie basisgraden en vier hogere graden, en wordt toegepast door verschillende Franse en Belgische obediënties. De Aloude en Aangenomen Schotse Ritus is wereldwijd de meest toegepaste ritus. Zij is eveneens ontstaan in Frankrijk en via de Verenigde Staten begin negentiende eeuw teruggekomen naar Europa. De ritus kent drie basisgraden en dertig hogere graden. De Gerectificeerde Schotse Ritus is voortgekomen uit de Strikte Observantie welke eind achttiende eeuw in een aantal (overwegen Noord-Europese) landen in zwang was. Zij kent drie basisgraden en vijf hogere graden. De Yorkritus - ook wel Amerikaanse ritus - wordt vooral toegepast in Noord-Amerika. Zij bestaat uit drie basisgraden en tien hogere graden welke laatste zijn ingedeeld in drie groepen. Elk van deze groepen valt onder de jurisdictie van een aparte obediëntie. De Emulatieritus - ook wel Engelse ritus - is de ritus zoals in gebruik bij de United Grand Lodge of England, en voorziet in de drie basisgraden. De Zweedse Ritus wordt vooral in Scandinavië toegepast. De ritus is sterk christelijk georiënteerd en kent drie basisgraden en zeven hogere graden. De Ritus van Memphis-Misraim - ook wel Egyptische ritus - is esoterisch van aard en wordt in verschillende obediënties over de hele wereld toegepast. Zij kent drie basisgraden en 96 hogere graden en is daarmee het meest uitgebreide gradenstelsel binnen de vrijmetselarij.
Zie ook Obediëntie Rituaal Vrijmetselaarssymboliek