Nederlandse elektriciteitsmarkt

thumb|Elektriciteitsproductie in Nederland per bron - procentueel aandeel Op de elektriciteitsmarkt in Nederland zijn verschillende soorten spelers actief. Dit zijn producenten van elektriciteit, leveranciers van elektriciteit, (groot)handelaren in elektriciteit en de netbeheerders. De netbeheerder is als nutsbedrijf verantwoordelijk voor het fysieke transport van elektriciteit. Op grond van de Europese richtlijn 96/92/EGRichtlijn 96/92/EG van het Europees Parlement en de Raad van 19 december 1996 betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit. Publicatieblad Nr. L 027 van 30/01/1997 p. 20-29. Via is de netbeheerder in Europese landen monopolist in zijn regio. Hij moet een door de overheid gereguleerd tarief hanteren, het capaciteitstarief. In Nederland is dat met name doorgevoerd middels de Wet onafhankelijk netbeheer. Bedrijven en consumenten die zelf elektriciteit produceren kunnen dit tegen het teruglevertarief aan hun energiebedrijf terugleveren.

Sinds 2024 hebben enkele energieleveranciers besloten om zonnepanelenbezitters voor hun teruggeleverde elektriciteit te laten betalen, omdat extra onkosten gemaakt worden, onder andere door onbalans op het energienetwerk.

Keten thumb|Tijdlijn van de fusies en splitsingen van de verschillende provinciale, regionale en gemeentelijke energiebedrijven, elektriciteit én gas, in Nederland, 1986–2018

De waardeketen van de Nederlandse elektriciteitsmarkt bestaat uit verschillende partijen:

De producenten van elektriciteit. Zij wekken stroom op. Dit zijn energiebedrijven, maar ook particulieren of overige bedrijven met bijvoorbeeld eigen zonne-installaties. TenneT, de beheerder van het landelijk hoogspanningsnet voor spanningen van 110 kV en hoger, aandelen voor 100% in handen van overheid. De regionale netbeheerders. Zij beheren de midden- en hoogspanningsdistributienetten (10 tot 110 kV) en het lichtnet. De programmaverantwoordelijke (PV-Partij). Zij kopen de stroom in voor de leverancier en hebben een leveringsplicht. De meetbedrijven (MV-meetverantwoordelijken). Zij meten het daadwerkelijke verbruik conform de Meetcode. De leveranciers. Zij leveren stroom aan de klanten, zowel particulieren als bedrijven.

De Directie Toezicht Energie van de Autoriteit Consument en Markt (ACM), houdt toezicht op de markt.

Producenten Elektriciteit wordt grotendeels centraal opgewekt in elektriciteitscentrales. In 1886 werd de eerste elektriciteitscentrale in gebruik genomen in Kinderdijk bij Rotterdam. De installatie bestond uit een stoommachine met een vermogen van 59 kW die met steenkool werd gestookt. Aan de machine waren twee dynamo’s gekoppeld van ieder 7,5 kilowatt (kW).CBS Elektriciteit in Nederland, 9 februari 2015, geraadpleegd op 24 december 2021 Meer gemeenten volgden dit initiatief met eigen energiebedrijven en deze fuseerden tot regionale en provinciale energiebedrijven. In 1949 besloten de productiebedrijven van elektriciteit samen te werken, de N.V. Samenwerkende Elektriciteits-Productiebedrijven (SEP) werd opgericht met als belangrijke taak de aanleg van het hoogspanningsnet die de diverse netten met elkaar moest verbinden. Elk productiebedrijf bleef wel verantwoordelijk voor de stroomopwekking binnen het eigen werkgebied.

Na de Tweede Wereldoorlog nam de productie van elektriciteit sterk toe. Tussen 1946 en 1974 steeg deze gemiddeld met zo'n 10% per jaar en alle stroom kwam uit grote centrales. Vanaf de tweede helft van de jaren zeventig neemt de decentrale opwekking een hoge vlucht, het aandeel in de totale productie steeg van zo'n 10% naar circa 40% in 2015. In de Elektriciteitswet van 1989 staat de wens van schaalvergroting centraal. Voor de producenten wordt een minimum opgesteld vermogen van 2500 megawatt (MW) genoemd met een consolidatiegolf tot gevolg waarbij kleine en lokale producenten op gingen in grotere bedrijven. PGEM 1955-1985. Het licht moet blijven branden. Arnhem, 1986 In 1997 waren de grote vier producenten EPON, UNA, EZH en EPZ. Hiervan zijn er drie door buitenlandse bedrijven overgenomen, met uitzondering van EPZ. De grootste producenten in Nederland zijn Vattenfall (overname NUON), RWE (overname Essent), Engie (overname EPON nog door Electrabel), CCI, PZEM, EDF, Eneco en E.ON.

In 2008 werd in Nederland 104 terawattuur (TWh) aan elektriciteit opgewekt. Hiervan was 91,5 TWh afkomstig uit centrales die fossiele (met name steenkool en gas) brandstoffen verstookten, bijna 4 TWh door de kerncentrale bij Borssele en 9 TWh uit duurzame energiebronnen zoals biomassa, wind en zon.UCTE Statistical Yearbook 2008 In 2013 was dit laatste gestegen naar 11,8 TWh, wat ongeveer 10,1% van het totale elektriciteitsverbruik in Nederland was.

Inkoop De "programmaverantwoordelijke" of PV-partij is verantwoordelijk voor het in balans houden van de in- en verkoopvolumes van de elektriciteit.

De PV-partij kan elektriciteit op verschillende wijzen in- of verkopen: De elektriciteitsbeurs. Nederland heeft twee officiële elektriciteitsbeurzen, de Endex en de APX. Op de Endex worden futures gecleared. Dit zijn contracten met een vaste termijn voor langere tijd. De APX is een spotmarkt: er wordt gehandeld in uur-prijzen. Voor elke dag wordt voor elk uur van de dag een aparte prijs vastgesteld. Onderling. Handelaren in elektriciteit kunnen hun elektriciteit ook onderling verhandelen, buiten de markt om. Dit kunnen zij direct met de tegenpartij doen, of via een broker. Dit wordt over-the-counter (OTC) genoemd. Een broker is een bedrijf dat handelaren bij elkaar brengt. Tegenwoordig gaat de handel via brokers altijd via computersystemen. De handelaar betaalt geld om van dit systeem gebruik te kunnen maken. De handelaar kan op een computerscherm aanbod en vraag volgen, en kan zo handelen op de markt. Centrales. Sommige elektriciteitsleveranciers zijn tevens eigenaar van een elektriciteitscentrale. Zij kunnen hun elektriciteit dus intern inkopen. Wel komen er steeds meer commerciële producenten op de markt. Buitenland. Het Nederlandse elektriciteitsnet staat in verbinding met België, Duitsland, Engeland en Noorwegen. Via deze netten staat het in verbinding met de rest van het Europese elektriciteitsnet. Deze verbindingen hebben slechts een beperkte capaciteit, grenscapaciteit. Deze grenscapaciteit wordt elke dag geveild. Omdat elektriciteitsprijzen grote verschillen kennen in Europa, kan het winstgevend zijn om elektriciteit in te kopen in het buitenland, ondanks de extra kosten van de grenscapaciteit.

De drie markten, Nederland, België en Frankrijk zijn sinds januari 2007 op de APX aan elkaar gekoppeld, de koppeling met het Duitse net heeft vertraging.Integratie markten Grootverbruikersorganisatie VEMW

TenneT TenneT is de landelijke netbeheerder oftewel de Nederlandse Transmission System Operator TSO. Vanaf 1 januari 2008 beheert TenneT het Nederlandse hoogspanningsnet vanaf 110 kV en hoger. Ze stelt het net op onpartijdige wijze beschikbaar voor elektriciteitstransporten en waarborgt de noodzakelijke balans tussen vraag en aanbod in Nederland.

PV-partij Tussen de netbeheerder en de leverancier staat de programmaverantwoordelijke (of "PV-partij"). Deze partij is verantwoordelijk voor de inkoop van elektriciteit. De PV-partij draagt al het prijsrisico.TENNET pagina over Programmaverantwoordelijkheid Het verbruik van de consument moet op elk moment gelijkstaan aan het ingekochte verbruik. Mocht er een verschil tussen verbruik (en/of verkoop) en productie (en/of inkoop) ontstaan, dan ontstaat er een situatie van onbalans. De Nederlandse landelijke netbeheerder TenneT verrekent elke onbalans financieel. In feite heeft elke aansluiting onbalans doordat het individuele verbruik niet te voorspellen is. Maar als groep hebben alle Nederlandse consumenten een vrij voorspelbaar verbruik.

De PV-partij valt niet noodzakelijkerwijs onder dezelfde groep als de leverancier. Bij de grote leveranciers is dit wel het geval, maar bij de kleinere over het algemeen niet. Zo is bijvoorbeeld PVNED een PV-partij waar meerdere leveranciers gebruik van maken, en die niet 100% eigendom is van een van zijn klanten (leveranciers).

Leverancier De leverancier levert uiteindelijk de elektriciteit aan de consument, en is verantwoordelijk voor de inkoop hiervan. Hij is ook verantwoordelijk voor service naar de klant. Voor de Elektriciteitswet 1998 had de consument geen keuze, de stroom kwam van het distributiebedrijf die in de woon- of vestigingsplaats actief was. Hierin kwam stapsgewijs een verandering. Eerst kregen de allergrootste afnemers de vrijheid hun eigen leverancier te kiezen, de middelgrote afnemers kunnen dit vanaf 1 januari 2002 en de kleinverbruikers vanaf op 1 januari 2007. Deze wijziging is mogelijk gemaakt door een duidelijke splitsing van de prijs voor de geleverde elektriciteit en het gebruik van de kabels voor het transport van centrale naar de klant. De toezichthouder is de Energiekamer (voormalige Directie Toezicht Energie), een onderdeel van de Autoriteit Consument en Markt (ACM).

De leverancier koopt zijn elektriciteit altijd in bij een programmaverantwoordelijke (PV-partij). Bij de grote energieleveranciers (Essent, Vattenfall, Eneco) zijn de leverancier en de PV-partij eigendom van dezelfde groep. Kleinere leveranciers, zoals oxxio, greenchoice en UnitedConsumers, zoeken een eigen PV-partij. De leverancier bepaalt welke PV-partij hij inschakelt, de consument heeft dus geen keuze. De leverancier verdient geld door de marge tussen de in- en verkooprijs van elektriciteit.

Contracten Er zijn drie belangrijke contractvormen: Een vaste prijs voor een bepaalde termijn. Een klik-contract. De leverancier spreekt geen prijs af met de consument, maar biedt de mogelijkheid om de elektriciteit op een bepaald moment vast te klikken, tegen de dan geldende marktprijs, met een "opslag" om de kosten en de winst van de leverancier te dekken. Het APX-contract. Hierbij heeft de klant een tarief dat per uur verschilt. Uiteindelijk wordt hier ten behoeve van de facturering een gemiddelde van gemaakt. Verder bieden leveranciers ook combinaties tussen deze contracten aan.

Berichtenverkeer Netbeheerder, leverancier, meetbedrijf en programma verantwoordelijken (PV-partijen) moeten constant gegevens uit hun bestanden synchroniseren. Tussen de partijen moet bijvoorbeeld overeenstemming bestaan wiens klant iemand is. Dit is nodig om onbalans te voorkomen. Onbalans kan ontstaan doordat meerdere producenten energie produceren voor één klant (afnemer) of omdat niemand energie produceert voor een klant. Als een klant (afnemer) een contract met een nieuwe leverancier afsluit, verstuurt de nieuwe leverancier een geautomatiseerd bericht naar de netbeheerder, de PV-partij en de oude leverancier. Ook andere gegevens zoals meetdata en stamdata moeten onderling gecommuniceerd worden.

Dit "berichtenverkeer" gaat op basis van het unieke 18 cijferige nummer van de aansluiting, de EAN-code. Synchronisatie van gegevens gaat na het Stroomopwaarts-programma met berichten in open XML: Edine. Doordat de databestanden gestandaardiseerd zijn, kan het vergelijken grotendeels automatisch gaan. De uitwisseling van deze bestanden verloopt voor alle marktpartijen via Energie Data Service Nederland (EDSN). EDSN is een organisatie die in opdracht van de regionale netbeheerders, TenneT en GTS werkt op het gebied van de centrale marktfacilitering voor de energiesector. Marktfacilitering omvat met name het uitwisselen en beheren van gegevens en het onderhouden van relevante afgesproken standaarden in de Nederlandse energiemarkt.

Meetbedrijf