De Orde van Merkmeesters (Engels: Order of Mark Master Masons) is een Engelse obediëntie, oftewel een koepel van vrijmetselaarsloges, die is opgericht in 1856. Binnen de orde wordt zowel volgens de ritus van de 'Mark Masonry' (Merkmeester) als die van 'Royal Ark Mariner' gewerkt. In het Nederlands spreekt men ook wel over 'de Merkvrijmetselarij'. Zowel in Nederland als in België kent de orde een District Grandlodge of District Grootloge waaronder een aantal Merkmeesterloges vallen.
Lidmaatschap van een Merkmeesterloge is een van de mogelijke vervolgpaden voor vrijmetselaren in Nederland vanuit de symbolieke – of 'blauwe' - loges van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden, waar de basisgraden van leerling, gezel en meester worden verleend. In België geldt hetzelfde voor leden van de Reguliere Grootloge van België. Om lid te kunnen worden van een Merkmeesterloge moet men bij voorkeur minstens een jaar meester vrijmetselaar in een symbolieke loge zijn.
Het motto van de orde is de Latijnse tekst 'Lapis reprobatus caput anguli’ oftewel 'de steen die werd verworpen, is tot een hoeksteen geworden'. Dit is een verwijzing naar de bijbeltekst Psalmen 118:22, en heeft als betekenis dat een ieders bijdrage uiteindelijk belangrijk kan blijken te zijn.
Het motto van de Royal Ark Mariners is de Latijnse tekst Ponam que foedus meum tecum', oftewel 'ik zal mijn verbond met u sluiten'. Dit is een verwijzing naar de bijbeltekst Genesis 6:18, en refereert aan de steun die men van de Opperbouwmeester van het Heelal hoopt te ontvangen. De bij de graad behorende regalia zijn veelal in de kleuren van de regenboog uitgevoerd, als verwijzing naar de bijbeltekst Genesis 9:17 waar de regenboog symbool is van het verbond tussen God en mens.
Liefdadigheid is een belangrijk onderdeel van de Merkvrijmetselarij. Aan de Order of Mark Master Masons is het Mark Benevolent Fund verbonden, wat jaarlijks schenkingen doet aan verschillende maatschappelijke instellingen. Jaarlijks wordt door de orde een Mark Benevolent Fund Festival georganiseerd om geld in te zamelen.
Ritus en graden De ritus van Merkmeester en die van Royal Ark Mariner zoals toegepast binnen de Orde van Merkmeesters kennen beiden slechts een enkele graad. De graad van Royal Ark Mariner is inhoudelijk geen vervolg op die van Merkmeester maar kan alleen worden verleend na het verkrijgen van de graad van Merkmeester.
De grondslag van de ritus van Merkmeester ligt in het gegeven dat middeleeuwse steenhouwers over individueel herkenbare merktekens beschikten, die zij aanbrachten op door hen opgeleverde werkstukken. Deze traditie werd in de zeventiende eeuw onderdeel van de werkwijze van vrijmetselaarsloges in Schotland. De eerste vermelding van een aparte graad van Merkmeester dateert uit 1769 in Engeland. Het inwijdingsritueel van de graad van Merkmeester verwijst symbolisch naar de bouw van de Tempel van Salomo.miniatuur|Sluitsteen Merk vrijmetselarijDe sluitsteen is het belangrijkste symbool in de Merkvrijmetselarij en staat onder meer voor voltooiing; het is ook het centrale element wat alles bij elkaar houdt. Op afbeeldingen wordt de sluitsteen vaak voorzien van de letters 'H T W S S T K S', de afkorting van ‘Hiram the widow's son, sent to King Solomon’.'' Dit is een verwijzing naar de bijbeltekst 1 Koningen 7:De bouwmeester Hiram Abiff speelt een belangrijke rol in verschillende rituelen binnen de vrijmetselarij.
De ritus van Royal Ark Mariner is in de tweede helft van de achttiende eeuw eveneens ontstaan in Engeland. Hoewel het inhoudelijk een op zichzelf staande ritus is, is het toezicht erop sinds 1871 ondergebracht bij de Grand Lodge of Mark Master Masons. Een Royal Ark Marinerloge is altijd gekoppeld aan een Merkmeesterloge en heeft hetzelfde rangnummer en veelal ook dezelfde naam. Het inwijdingsritueel van de graad Royal Ark Mariner verwijst symbolisch naar het verhaal van de zondvloed en de Ark van Noach.
Binnen de ritus van de Merk vrijmetselarij is er naast het inwijdingsritueel ook een ritueel voor de installatie van een Voorzittend Meester van een Merkmeesterloge. Hetzelfde geldt voor de installatie van een Commandeur van een Royal Ark Mariner loge.
Het vervolgpad van de Order of Royal and Select Masters verbindt in ritueel opzicht het Heilig Koninklijk Gewelf met de Merk vrijmetselarij. Voor toetreding tot de Royal and Select Masters is ingewijd zijn in zowel het Heilig Koninklijk Gewelf als de Merk vrijmetselarij dan ook een voorwaarde. In Nederland zijn 'councils' van dit vervolgpad gevestigd in Bilthoven en Den Haag
Structuur miniatuur|Mark Masons' Hall, Londen Bestuurlijk orgaan van de orde is de Grand Lodge of Mark Master Masons of England and Wales and its Districts and Lodges Overseas' - de grootloge - die haar zetel heeft in Londen. De Grand Lodge overziet de toepassing van zowel de ritus van Merkmeester als die van Royal Ark Mariner wereldwijd. Aan het hoofd van de Grand Lodge staat de Grootmeester (Grand Master) die wordt bijgestaan door een aantal andere bestuursleden, ook wel grootofficieren genaamd.
In Engeland zijn Merkmeester- c.q. Ark Mariner loges ingedeeld in Provinces, daarbuiten veelal in Districts per land of per regio. Het bestuurlijk orgaan van een District is de District Grand Lodge (District Grootloge) met aan het hoofd een District Grand Master, die verantwoording aflegt aan de grootloge in Engeland. De District Grandmaster is tevens voorzitter van het bestuur van de District Grand Lodge wat - in afspiegeling van het bestuur van een Merkmeesterloge - verder functionarissen kent zoals de District Grand Secretary en de District Grand Treasurer. De Provinces kennen een analoge opzet. Zowel Nederland als België vormt een District, leden van een Merkmeesterloge in beide landen zijn automatisch ook lid van het respectievelijke District.
Ten slotte kent elke Merkmeesterloge c.q. Royal Ark Mariner loge een eigen bestuur, wat vrijwel dezelfde vorm heeft als dat van een symbolieke loge met enkele toevoegingen. Er is een Voorzittend Meester - binnen de Royal Ark Mariners Commandeur genaamd - die wordt bijgestaan door een secretaris en een thesaurier. Daarnaast zijn er een aantal meer ceremoniële bestuursleden, ook wel officieren genoemd.
De Grand Lodge of Mark Master Masons is gevestigd in Mark Masons' Hall in St. James Street, Londen. Naast de Order of Mark Masons en de Royal Ark Mariners zetelen in Mark Masons' Hall nog verschillende andere Engelse vervolgpaden.
District Grootloge voor Nederland miniatuur|Vervolgpaden Grootoosten der Nederlanden In 1958 werd de eerste Merkmeesterloge in Nederland 'Concord' opgericht in Rotterdam, waarna er snel meer volgden. Deze loges werkten aanvankelijk onder direct gezag van de Grand Lodge of Mark Master Masons in Londen. In 1972 werd de District Grootloge van Merkmeesters voor Nederland opgericht, die het gezag van de Engelse Grand Lodge op Nederlands grondgebied vertegenwoordigt.
Anno 2025 zijn er eenentwintig Merkmeesterloges actief in Nederland, een loge is slapend. Aan vijftien van de actieve merkmeesterloges is een loge verbonden van de Royal Ark Mariners. NrMerkmeesterlogeRoyal Ark Mariner logeZetel1220Concord ConcordRotterdam1283Jacob van LennepJacob van LennepDen Haag1384ZaradathaZaradathaLeiden1344Adon HiramAdon HiramGroningen1376Mosam TrajectamMosam TrajectamRoermond1384Gijsbrecht van AmstelAmsterdam1390HamerkinDeventer1414SchielandRotterdam1421SuccothHaarlem1434The Netherlands Installed Mark Masters Lodge (*)The Netherlands Installed Commanders' Lodge (*)Bilthoven1488LibanonLibanonTerneuzen1504MoriahAraratAlkmaar1516Het StichtHet StichtAmersfoort1533TwenteDinkelEnschede2547ThuredrechtThuredrechtDordrecht1562MarckdaelBreda1565HollandiaHollandiaDen Haag1579De SluitsteenDe SluitsteenWageningen1580De KeursteenDe KeursteenLeeuwarden1601Den AksDen AksEindhoven1741CoronetMaastricht1799Delta (**)Delta (**)Goes (*) Engelstalig (**) Slapend
District Grootloge voor België miniatuur|Vervolgpaden Reguliere Grootloge van België Een aantal Belgische vrijmetselaars die de graad van Merkmeester in Nederland hadden verkregen, richtten in 1982 de eerste Merkmeesterloge in België op. Hierna werden nog zes Loges opgericht en in 1996 werd de District Grootloge van Merkmeesters voor België opgericht.
Anno 2022 waren er dertien Merkmeesterloges actief in België. Aan tien van de actieve merkmeesterloges was een loge verbonden van de Royal Ark Mariners. NrMerkmeesterlogeRoyal Ark Mariner logeZetel1587La Marque d'Alliance (**) La Marque d'AllianceNamen1603Les Disciples de SalomonLes Disciples de SalomonLeuven1624La Marque d'Union (**)La Marque d'UnionBrussel1653L'Esperance (**)Charleroi1673Mark of Enterprise (*)Mark of EnterpriseBrussel1753Ter DuinenTer DuinenBrugge1815La Marque de Lorraine (**)La Marque de LorraineAarlen1875Prins van OranjePrins van OranjeAntwerpen1900Jeanne d'Arc (*)Jeanne d'ArcKoksijde1928John of GauntJohn of GauntGent1966Flanders (*)FlandersBrugge1983Belgian Installed Mark Masters LodgeGent2024AnadoluBrussel (*) Engelstalig (**) Franstalig
Geschiedenis
Ontstaan van de Merkvrijmetselarij miniatuur|Historisch schootsvel Orde van Merkmeesters. Collectie Vrijmetselarijmuseum In 1717 werd de Premier Grand Lodge of England opgericht in Londen, met als doel alle symbolieke loges in Engeland onder zich te verenigen. De Premier Grand Lodge richtte zich echter uitsluitend op de drie symbolieke (basis)graden. Een groot aantal loges beschouwden het toen al bestaande Royal Arch ritueel als behorend tot 'the True and Antient Masonry' en wilden dit ook blijven beoefenen als onderdeel van hun werkzaamheden. Zij sloten zich daarom niet aan en in 1751 verenigden genoemde loges zich in de 'Antient Grand Lodge', zodat er vanaf dat moment twee obediënties in Engeland bestonden.De meeste loges van de Antient Grand Lodge hadden een Royal Arch kapittel dat dezelfde naam en hetzelfde nummer droeg en waarin zij logeleden inwijdden in de Royal Arch.
Er is bewijs dat vrijmetselaren in Schotland al vanaf 1599 symbolisch het merkteken gebruikten bij hun werkzaamheden, maar niet van een bijbehorend rituaal. In Engeland werd voor het eerst melding gemaakt van het toekennen van de graad van Merkmeester in 1769 in het Royal Arch kapittel 'Friendship''' in Portsmouth. Hierna werd de graad snel meer toegepast in Engeland. De Merk vrijmetselarij bestond daarbij uit twee graden: na de gezellengraad in een symbolieke loge kon een kandidaat 'Mark Man' worden gemaakt en na het bereiken van de meestergraad worden bevorderd tot 'Mark Master Mason'. De laatste graad vormde daarmee een verbinding tussen de Meestergraad en de Royal Arch en werd daarom aanvankelijk zowel verleend in symbolieke loges - van de Antient Grand Lodge én van de Premier Grand Lodge - als in Royal Arch kapittels. Ook in Ierland en Schotland vond de graad steeds meer weerklank.
In 1813 werden de Premier Grand Lodge en Antient Grand Lodge samengevoegd tot wat nu de United Grand Lodge of England (UGLE) is. De positie van de Merk vrijmetselarij in Engeland kwam hiermee in het gedrang, daar de nieuwe Grand Lodge geen vervolgpaden toestond behoudens de Royal Arch. De Merk vrijmetselarij werd hierdoor na verloop van tijd vooral buiten Engeland beoefend in Schotland, Ierland en Noord-Amerika, en nog slechts in enkele Engelse loges.
In 1851 wisten zes Engelse vrijmetselaars - overigens zonder medeweten van de Grand Lodge of Scotland - toestemming te verkrijgen van het Schotse Royal Arch kapittel 'Bon Accord' in Aberdeen om elders Merkmeesterloges te stichten. Zij richtten in Londen de Merkmeesterloge 'Bon Accord' op en verscheidene vooraanstaande vrijmetselaars werden hier lid van. Na een mislukte poging in maart 1856 om de Merk vrijmetselarij in Engeland onder het toezicht van de United Grand Lodge of England te brengen, werd op 23 juni 1856 de Grand Lodge of Mark Master Masons opgericht. De eerste grootmeester was William Henry Leigh, 2nd Baron Leigh (1824–1905).