Het verhaal van de Zwaanridder is een middeleeuwse sage over een raadselachtige held die aankomt langs de rivier in een bootje, getrokken door een zwaan. Hij verdedigt bij de keizer in het Valkhof met succes de eer van een vrouw. Hij huwt met haar, maar hij verbiedt haar ooit te vragen naar zijn herkomst. In de Nijmeegse variant is zij de hertogin van Bouillon, in de Kleefse variant is zij de gravin van Kleef. En in de Brabantse variant, waarin geen bootje getrokken door een zwaan voorkomt, is zij de hertogin van Brabant.
In de Nijmeegse variant: De Ridder metter Swane , gebaseerd op de oorspronkelijke 13e-eeuwse Franse rijmroman Le Chevalier au cygne, heet de Zwaanridder Helias. In deze variant zou Godfried van Bouillon een kleinzoon zijn van de zwaanridder. Deze variant maakt dan ook deel uit van de romancyclus van de Kruistochten.
De Zwaanridder gold ook als stamvader van de hertogen van Brabant (maar in de Brabantse variant komt geen bootje getrokken door een zwaan voor), van de heren van Arkel en van de hertogen van Kleef.
Latere schrijvers hebben van dit thema gebruik gemaakt. De bekendste moderne versie is die van Lohengrin, de zoon van de graalkoning Parsival. Richard Wagner bewerkte dit verhaal, dat gebaseerd is op een fragment uit het Parsival-epos van Wolfram von Eschenbach, tot een opera.
thumb|right|Lohengrin, de zwaanridder, op een postkaart van rond 1900.
Koning Lodewijk II van Beieren bouwde in de 19e eeuw het slot Neuschwanstein met als centrale thema de Zwaanridder Lohengrin.
Verschillende Europese steden (Antwerpen, Kleef, Nijmegen, Boulogne-sur-Mer, Tongeren) menen dat het verhaal zich bij hen heeft afgespeeld.
In populaire cultuur In het Suske en Wiske-verhaal De briesende bruid wordt Tante Sidonia verliefd op de zwaanridder, maar vraagt zijn naam alvorens ze zullen huwen. Net als in de legende verlaat hij haar omdat niemand hem ooit naar zijn herkomst mag vragen.
Externe link Sporen van oude sagen in Nederland
Zie ook Volksverhalen van Nederland De zwanenridder Huissen: Heraldiek
Bronnen G.H.M. Claasens, Zwaanridder, in: W.P. Gerritsen en A.G. van Melle, Van Aiol tot de Zwaanridder. Personages uit de middeleeuwse verhaalkunst en hun voortleven in literatuur, theater en beeldende kunst, 1993, p. 380-386. C. Hippeau, La chanson du Chevalier au Cygne et de Godefroid de Bouillon. Deel 1, Paris 1874; Deel 2, Paris 1878. Le baron de Reiffenberg, Le Chevalier au Cygne et Godefroid de Bouillon. Deel 1, Brussel 1846; Deel 2, Brussel 1848. Martijn Wijngaards, De wonderlijke historie van de Zwaanridder die in Nijmegen aankwam. Wageningen 2005. (Hertaling van de oudste compleet bewaard gebleven redactie: Cornelis Dirckszoon Cool, Amsterdam 1631.)
Categorie:Geschiedenis van Brabant Categorie:Middelnederlandse literatuur Categorie:Sage Categorie:Ridder