thumb|Mysteriespel, Vlaanderen, 15de eeuw Het mysteriespel is een vorm van middeleeuws theater. Het behoort tot de vroegste toneelvormen in Europa.

Het spel ontstond in de kerk uit een vorm van aanschouwelijk onderwijs. Geestelijken verbeeldden daarbij een gebeurtenis uit de Bijbel, via dialoog en beurtzang. Gaandeweg ontwikkelde dit zich tot een uitgebreidere voorstelling. De aanduiding 'mysteriespel' ontstond pas halverwege de 15e eeuw, mogelijk vanuit de verwarring van de Latijnse begrippen 'ministerium' en 'mysterium'.

Naarmate deze liturgische spelen aan populariteit wonnen, werden volkse elementen toegevoegd en werd ook de volkstaal gebruikt, in plaats van het Latijn. Toen ook niet-geestelijken deel gingen nemen, werden de stukken steeds wereldlijker. Gedurende de 13e en 14e eeuw vonden de opvoeringen steeds vaker plaats buiten de kerk, met name in de vorm van wagenspelen.

Het mysteriespel ontwikkelde zich tot een serie spelen waarin alle belangrijke Bijbelse verhalen aan de orde kwamen, van het scheppingsverhaal tot de dag des oordeels. De middeleeuwse gilden namen de opvoering van de voorstellingen over, waarbij elk gilde verantwoordelijk was voor een specifiek bijbelverhaal. Er ontstonden zo cycli van zogeheten mirakelspelen, die ook (niet-bijbelse) heiligenlevens uitbeeldden.

Tegen 1500 werden de cycli op hoogtijdagen over heel Europa opgevoerd. Een complete cyclus kon 20 uur in beslag nemen, en werd daarom over een aantal dagen gespreid.

Uit het mysteriespel stamt het décor simultané dat ook in het barokke theater en vroege ballet de norm was.

Het mysteriespel in de 19e en 20e eeuw In 1895 en 1898 werd in Den Haag door kunstenaarsvereniging De Haagsche Kunstkring tweemaal een mysteriespel opgevoerd. Het ging om "De sprook van den zanger" van Antoon Molenboer en om Mincelijn. Een iets later geschreven spel van Louis Couperus dat de titel Imperia kreeg, werd nooit opgevoerd.

Zie ook Passiespel Moraliteit Chester-cyclus Coventry-cyclus Wakefield-cyclus York-cyclus N-Town-cyclus

Categorie:Middeleeuws toneel Categorie:Christelijke kunst