De X-Men zijn een fictieve groep van superhelden uit een serie gelijknamige comics van Marvel Comics, bedacht door schrijver Stan Lee en tekenaar Jack Kirby.
Het X-Men-universum heeft zich inmiddels uitgebreid naar film en televisie, waaronder de animatieseries X-Men: The Animated Series en X-Men: Evolution, alsmede bioscoopfilms.
Achtergrond De strip draait om maatschappelijke problemen als discriminatie. Oorspronkelijk was het vooral de metafoor voor racisme tussen blank en zwart maar later kregen ook andere vormen van discriminatie aandacht.
In het X-Men universum zijn mutanten gehate buitenbeentjes. Mutanten (Homo superior) zijn mensen geboren met het X-gen dat ze bijzondere krachten geeft die 'normale' mensen (Homo sapiens) niet hebben. Deze mutanten worden vanwege hun bijzondere gaven gevreesd en gehaat.
Omdat wetenschappers de mutanten zien als de volgende stap in de menselijke evolutie, worden ze gezien als bedreiging voor gewone mensen. De spanningen tussen mutanten en mensen lopen vaak hoog op, vooral door situaties waarin mutanten (zoals Magneto en Apocalypse) hun gaven gebruiken voor misdaden.
De X-Men werden gevormd door Professor Charles Xavier, beter bekend als Professor X. Charles Xavier is een rijke mutant die een speciale school heeft opgericht waar jonge mutanten kunnen leren met hun gaven om te gaan en zichzelf te verdedigen. Hun vaste tegenstander is Magneto, een voormalige vriend van Charles Xavier die eveneens een groep van mutanten heeft opgericht: de Brotherhood of Mutants.
De X-Men stripboekenserie was een van de eerste stripseries met een multiculturele groep van hoofdpersonen. Oorspronkelijk bestonden de X-Mannen alleen maar uit Amerikaanse hoofdfiguren, maar later kwamen o.a. Wolverine uit Canada, Storm uit Afrika, Colossus uit Rusland en Nightcrawler uit Duitsland erbij. Ook personages uit andere etnische minderheden werden erbij betrokken.
De naam van het team wordt vaak toegeschreven aan het feit dat mutanten hun speciale gaven danken aan hun “X-Factor”-gen (een woord bedacht door Professor X). Co-bedenker Stan Lee bevestigde in zijn boek Son of Origins of Marvel Comics dat hij de naam had bedacht nadat Marvel uitgever Martin Goodman Lee’s eerste keus, “The Mutants”, afwees. Als toevoeging aan zijn “officiële”verklaring, wordt van de X-Men vaak beweerd (zowel binnen het Marvel Universum als door lezers van de strip) dat ze zijn vernoemd naar de oprichter Charles Xavier. In Uncanny X-Men #309 beweerde Xavier echter dat de naam X-Men nooit bedoeld was als verwijzing naar hemzelf.
Geschiedenis Het allereerste X-Men team bestond uit Beast, Jean Grey, Iceman, Archangel en Cyclops, alle vijf studenten van Professor Xavier. Zij waren vijf van zijn eerste studenten op de door hem opgerichte school en op het moment dat de X-men werden gevormd, waren ze nog tieners. In de eerste X-Men strips kwam het team al in conflict met hun aartsvijand Magneto en zijn Brotherhood of Mutants, die op dat moment bestond uit Quicksilver, Scarlet Witch, Mastermind en Toad. Eén nieuwe X-Man werd geïntroduceerd, Mimic, maar deze werd al snel van Xaviers school gestuurd vanwege arrogant gedrag.
Deze eerste X-Men strips waren niet erg populair en na 66 nummers werd de serie stopgezet. Nadien volgden herdrukken van de oorspronkelijke avonturen.
In 1975 bedacht schrijver Chris Claremont een heel nieuw concept voor het team. In plaats van tieners bestond de door hem ontworpen groep uit volwassen mutanten uit allerlei culturen. Dit concept bleek wel populair en de stripserie werd weer voortgezet. Het nieuwe team werd geleid door Cyclops, een van de originele leden. Vormgegeven door tekenaar Dave Cockrum (alsmede vele andere personages die goed aansloegen bij het publiek), bestond het nieuwe team uit personen van verschillende nationaliteiten: Nightcrawler uit Duitsland, de Apache Thunderbird, de Russische stalen reus Colossus, wind-rijder Storm uit Kenia, het Canadese heethoofd Wolverine (die al eerder was bedacht als vijand voor de Hulk en nu gebruikt mocht worden voor deze serie) en de Ierse Banshee. Veel van deze nieuwe X-mannen hadden veel succes bij de fans, vooral Wolverine, die snel zou uitgroeien tot een van de populairste personages. Met het schrijver/tekenaarsteam Chris Claremont/John Byrne werd er een verhaallijn opgezet van spaceopera achtige proporties met een climax waarbij een X-man het leven liet. Deze menselijke en ontroerende (soms ook grappige)'echte' manier van vertellen sloeg aan bij het publiek en de X-men kregen een speciaal plekje in de lezers' hart. Ook personages als Jubilee, Gambit en Rogue droegen bij aan de populariteit van de strip.
In de jaren 80 leidde de steeds grotere populariteit van de strips tot verschillende spin-offs, de X-Books genoemd. Zo verschenen onder andere “The New Mutants” , "X-Factor"en een soloserie voor Wolverine. Naarmate de serie steeds grimmiger werd besloot Chris Claremont sommige personages eruit te halen en ernaast een ietwat gemoedelijke serie te schrijven over een groep buitenbeentjes genaamd Excalibur, waarvoor hij Kitty Pryde, (Shadowcat) Kurt Wagner (Nightcrawler)en Rachel Summers (Phoenix 2) gebruikte. Deze serie werd lang niet zo populair vermoedelijk zonder de powerhouses zoals Colossus, en Wolverine. In begin jaren 90 werd er na een lange verhaallijn met opgejaagde mutanten een terugslag bereikt door de meest oorspronkelijke mutanten van de groep en een paar nieuwe (Gambit, Rogue en Jubilee) (in plaats van Nightcrawler, Rachel en Shadowcat die werden overigens jaren later ook weer teruggevorderd) weer samen te voegen. Dit werd gedaan in samenwerking met Jim Lee, evenals John Byrne begenadigd met een uitzonderlijk tekentalent, en wederom was de populariteit van de strip een daverend succes. Nu de mutante Superhelden elkaar hadden terug gevonden werd er tegelijkertijd een einde gebreid aan Chris Claremont's run op het team en nieuwe gegadigden boden zich aan.
Geïnspireerd door de filmversie van de X-Men en het dumpen van de "kindvriendelijke" code maakte Marvel wederom een nieuwe omslag met de serie. Tot nog toe was de serie te braaf met verhaallijnen en bloedvergieten en bleef het net als vele andere series van Marvel in een gezapelijk sfeertje hangen altijd terugkerende in dezelfde status quo. Nu kon er op grote schaal veranderingen worden aangebracht in het "Marvel-Universum" die ook nodig waren gezien de financiële situatie van de stripmarkt in die tijd. Te beginnen met een verhaallijn over de aanval op het zgn. mutanten eiland Genosha: 15 miljoen doden. Het thema mutantenangst werd zo groot dat de X-Men wel moest ingrijpen en zich openbaar maakt en scholen sticht op de gehele wereld en zich uiteindelijk als eigen volk gaat beschouwen en de politiek in moet om alle mutanten ter wereld te beschermen. Met name de oudste leider van de X-Men neemt die verantwoordelijkheid op zich. Resultaat: een leger X-Men met oude hervormde vijanden die zich net als Magneto aansluiten bij de X-men omdat ze allemaal vroeg of laat inzien dat de wereld een stuk gevaarlijker geworden is en ze zich niet meer kunnen veroorloven om hun eigen gang te gaan.
Hoewel de populariteit van de X-men het vaak moet hebben van goede tekenaars, is de creativiteit van het schrijversvak net zo belangrijk. De serie bevat tegenwoordig zoveel verschillende mutante leden in verschillende series dat het thema X-men niet eens meer een mutant superheldengroepje betreft dat de wereld beschermt tegen stank en dank. In plaats daarvan is het thema verschoven naar een mutante samenleving met legers en scholen en overlevingsdrang en hoe men zich daarin vinden kan.
De verhaallijnen Het begin De X-Men worden opgericht door Charles Xavier. Oorspronkelijk bestaat het team uit Scott Summers (Cyclops), Warren Worthington III (Archangel), Henry 'Hank' McCoy (Beast), Bobby Drake (Iceman) en Jean Grey (Marvel Girl). In de loop van de jaren 60 worden nog wat X-Mannen aan het rooster toegevoegd, maar in de eerste "Giant Size X-Men: Deadly Genesis" wordt een echte nieuwe lichting geïntroduceerd. Tijdens een missie naar het eiland Krakoa worden de oorspronkelijke X-Men gevangen en komt een tweede team hen redden. Dit team introduceert Wolverine, Peter Rasputin (Colossus), Kurt Wagner (Nightcrawler) en Ororo Munroe (Storm). Ook maken de lezers dan voor het eerst kennis met Sean Cassidy (Banshee) die later met dr. Moira McTaggert op Muir-island gaat werken.
Extinction De zus van Charles Xavier, Cassandra Nova weet via een achterneef van Bolivar Trask twee oude wilde Sentinels te herprogrammeren om Genosha, het mutantenparadijs, te vernietigen, daarbij komen 16 miljoen mutanten om het leven.
Days of Future Past In de dystopische toekomst waarin de verhaallijn Days of Future Past zich afspeelt, worden de Verenigde Staten van Amerika gedomineerd door Sentinels. Bijna alle superhelden van het land worden door deze robots gedood; de weinige overlevenden mutanten zijn Storm, Wolverine, Magneto, Rachel Summers, Franklin Richards, Kitty Pryde en Colossus. Zij beseffen dat het verleden veranderen de enige manier is om de apocalystische toekomst waarin ze leven te voorkomen. Dientengevolge reist Kitty Pryde terug in de tijd en neemt bezit van het lichaam van haar jongere zelf in het heden om de moord op senator Kelly te voorkomen.
House of M Als Wanda Maximoff (alias The Scarlet Witch, dochter van Magneto) een zenuwinzinking krijgt vernietigt ze eerst een deel van de Avengers om vervolgens door haar vader naar het verwoeste Genosha afgevoerd te worden waar hij samen met Charles Xavier probeert haar geest te herstellen. Omdat dit niet lukt wordt een bijeenkomst gehouden waarbij de Avengers en de X-Men over het lot van Wanda zullen beslissen. Pietro Maximoff (alias Quicksilver, zoon van Magneto) grijpt echter in en haalt zijn zus over de werkelijkheid te veranderen. Als gevolg hiervan verandert de wereld in een Mutantenparadijs onder leiding van Magneto en zijn familie (The House of Magnus). Wanda heeft iedereen gegeven wat ze het liefste wilden. Zo heeft Peter Parker (Spiderman)zijn eerste liefde Gwen Stacey (die was overleden als gevolg van een reddingsactie door Spider-Man) terug en heeft met haar een kind. De enige die doorheeft wat er aan de hand is, is Wolverine. Omdat hij zijn leven lang zijn geheugen kwijt is geweest was zijn diepste wens zijn geheugen terug te krijgen waardoor hij zich de gebeurtenissen van voor 'House of M' herinnert.
Met behulp van andere superhelden die hun geheugen weten terug te krijgen wordt een einde gemaakt aan het 'House of M'-incident, maar dat einde komt pas als Wanda zegt: "Geen mutanten meer". De wereld keert terug naar de situatie van voor 'House of M' maar nu is een groot deel van de mutanten op aarde zijn krachten kwijt.
Decimation / M-Day Er blijft nog maar een handje vol mutanten over dat, na een uitnodiging van Cyclops (na het vertrek van Storm en de vermissing van Xavier is de baas van de X-Men), onderdak zoekt bij het Xavier instituut. Onder de slachtoffers die hun krachten kwijt zijn bevinden zich Magneto, Quicksilver, Jubilation Lee en The Blob, Charles Xavier wordt vermist. De 198 overgebleven mutanten komen naar het instituut en worden daar bewaakt door met mensen bemande Sentinel-robots onder het gezag van 'The O*N*E' (office of national emergency).
Gevolgen House of M Niet alleen raakt een groot aantal mutanten hun krachten kwijt er zijn ook andere gevolgen. Zo wordt Onslaught weer tot leven gewekt en keert Apocalypse terug. Ook op andere vlakken is de invloed van "House of M" voelbaar, tot aan de demonische onderwereld Limbo toe.
The collective De energie van de ontkrachte mutanten keert terug naar aarde waar het in de vorm van Xorn (een mutant die eerder de identiteit van Magneto aangenomen had), Alpha Flight (een Canadees superheldenteam waar ook Wolverine toebehoorde) vernietigt en uiteindelijk Magneto zijn krachten teruggeeft.
Son of M