Dies irae (Latijn voor "dag van toorn") zijn de eerste woorden van de sequentia uit de Latijnse mis voor overledenen (requiem) van de buitengewone vorm van de rooms-katholieke eredienst, waarmee ook meestal naar de gehele sequentia wordt verwezen. In de gewone vorm van de rooms-katholieke eredienst wordt het dies irae gezongen of gelezen als hymne in het Getijdengebed in de 34e week door het jaar. Ten gevolge van liturgische bepalingen van het Tweede Vaticaans Concilie is het dies irae echter formeel uit de rooms-katholieke dodenmis geschrapt.
Van de tekst wordt aangenomen dat deze uiterlijk in de 13e eeuw is ontstaan, maar mogelijk is deze veel ouder. Sommige bronnen schrijven de oorspronkelijke versie toe aan Paus Gregorius I (overleden in 604), Bernardus van Clairvaux (1090–1153) of Bonaventura (1221–1274). Soms wordt aangenomen dat de definitieve versie rond 1250 werd geschreven door Thomas van Celano. De tekst wordt beheerst door angst en huiver voor Gods laatste oordeel over de overledenen. Deze tekst wordt omwille van die sfeer niet vaak meer uitgevoerd in de eigentijdse uitvaartliturgie.
Toonzetting Verschillende componisten hebben het dies irae getoonzet. Tot de bekendere versies behoren die van Wolfgang Amadeus Mozart, Requiem in d-klein, KV 626 uit 1791, en die van Giuseppe Verdi uit 1874. Deze worden vooral gekenmerkt door harde, snelle muziek, vooral het begin van Verdi's Dies irae.
Gregoriaans motief 750px|none thumb|left|Requiem Dies Irae, Gregoriaanse zang Het thema van de oorspronkelijke Gregoriaanse versie is door veel componisten als motief gebruikt in (profane) muziek, zoals Berlioz in zijn Symphonie fantastique, Saint-Saëns in de Danse macabre en Mahler in zijn Tweede Symfonie en Derde Symfonie. Franz Liszts Totentanz is een reeks variaties geheel gebaseerd op het openingsthema van het dies irae. Sergej Rachmaninov gebruikte het in bijna al zijn werken.
Tekst
In films De akkoorden van Dies irae zijn vanwege hun sterk apocalyptische klank heel vaak gebruikt in cliffhangerscènes en horrorfilms. Enkele voorbeelden: De melodie komt meerdere keren voor in de beroemde eerste lange sciencefictionfilm Metropolis van Fritz Lang uit 1927. De horrorfilm The Shining uit 1980 van Stanley Kubrick wordt ingeleid met de akkoorden van Dies irae. (De betreffende muzikale passage komt oorspronkelijk uit de Symphonie fantastique van Hector Berlioz.) Dies irae wordt ook gebruikt als leitmotif voor de Nazgûl in de Lord of the Rings-verfilmingen. De muziek is ook even te horen in de Disney-animatiefilm De Leeuwenkoning uit 1994, hierin verwerkt door Hans Zimmer.
Trivia De Duitse band Subway to Sally gebruikte de eerste twee regels als refrein in hun nummer Tag der Rache."Tag Der Rache" Lyrics, letssingit.com De televisieserie Father Dowling Mysteries, over een priester annex detective, had als titelmelodie een variatie op de eerste vier noten van het dies irae. Vers 2 tot en met 4b is (achterstevoren) gebruikt voor de monnikenzang in de eerste hoofdshow (1978 - 1989) van het spookslot in de Efteling.
Noten
Categorie:Liturgie in de Rooms-Katholieke Kerk Categorie:Tridentijnse ritus Categorie:Lied in het Latijn Categorie:Hymne Categorie:Requiem