alt=|miniatuur|450x450px|Het Vittoriano gezien vanaf de Markten van Trajanus.
Het Monument voor Victor Emanuel II, in Italië beter bekend als il Vittoriano, is een monument in de Italiaanse hoofdstad Rome. Het is opgericht ter ere van Victor Emanuel II, de eerste koning van het verenigde Italië, wiens kolossale ruiterstandbeeld de centrale plaats van het geheel inneemt. Tegelijk met hem eert het monument ook de eenmaking van Italië en de idealen die de jonge staat zijn burgers voorspiegelde.
Het imposante witte gebouw ligt op de noordelijke flank van de Capitoolheuvel en grenst aan Piazza Venezia. Door zijn omvang, kleur en centrale ligging is het Vittoriano het oriëntatiepunt bij uitstek in Rome.
Het monument is ontworpen door Giuseppe Sacconi. De constructie ervan werd aangevat in 1885 en was pas in 1935 volledig voltooid, maar het monument werd reeds in 1911 officieel ingehuldigd.
Benamingen van het monument In het Italiaans is de officiële benaming "Monumento a Vittorio Emanuele II", maar vaak wordt het kortweg "il Vittoriano" genoemd. Ook leest men soms "il mole del Vittoriano" waarbij het woord mole betekent: "monumentale constructie van grote omvang en met een vrij zware indruk".Zie het woordenboek van de Enciclopedia Italiana s.v. mole, geraadpleegd 14 april 2020. Gearchiveerd op 24 juli 2025. Dit kan niet enkel voor het Vittoriano worden gebruikt maar ook voor andere imposante constructies.Een andere bekende "mole" is de Mole Antonelliana in Turijn.
Het geheel wordt ook vaak aangeduid als "Altare della Patria" (Altaar van het Vaderland), maar strikt genomen slaat die benaming enkel op het beeld van Dea Roma en het graf van de Onbekende Soldaat die in het Vittoriano zijn geïntegreerd (zie verder).
Gidsen die zich vooral toeleggen op anekdotes herinneren graag aan de smalende bijnamen die het monument wegens van zijn uitzicht heeft gekregen zoals "de bruidstaart", "de typemachine" en "het kunstgebit".In het Romeins dialect: 'a machina da scrive – ‘a torta nuzziale – ‘a dentiera: zie website I learn italian - nicknames in Rome, geconsulteerd op 5 april 2020.Wellicht de meest negatieve beoordeling werd geformuleerd door de schrijver Giovanni Papini, die het monument omschreef als een "wit en enorm luxe-urinoir". Geciteerd in V. Vidotto, o.c. p. 137. Tegenstanders vinden het gebouw immers te kolossaal en niet passen in het historisch centrum van Rome. Bovendien moest voor de bouw ervan een oudere stadswijk worden gesloopt (zie hierna), wat onvermijdelijk leidde tot misnoegen.Reeds bij het uitschrijven van de tweede wedstrijd leidde de keuze van de Capitoolheuvel als locatie tot hevig protest van o.a. de vooraanstaande archeoloog Rodolfo Lanciani en de Duitser Ferdinand Gregorovius, een eminent kenner van de middeleeuwse geschiedenis van Rome. En het feit dat het Vittoriano in het interbellum sterk was gepromoot door het fascisme en een podium had geboden voor talrijke massamanifestaties, droeg in de decennia nadien allerminst bij tot de appreciatie voor het monument.
De realisatie van het monument thumb|Portret van Victor Emanuel II door Andrea Bestighi, 1860|alt=|271x271px thumb|Piazza Venezia op het plan van Giambattista Nolli, 1748|alt=|263x263px
In 1880, twee jaar na het overlijden van Victor Emanuel II, besliste het Italiaanse parlement op voorstel van de regering om een monument op te richten voor deze eerste koning van het pas eengemaakte Italië. Het is nooit de bedoeling geweest om het als grafmonument te bestemmen, aangezien deze koning reeds in 1878 was bijgezet in het Romeinse Pantheon, waar zijn monumentale graf zich nog steeds bevindt.miniatuur|Graf van Vittorio Emanuele II in het Pantheon te Rome.
Voor het ontwerpen van het monument werd een internationale wedstrijd werd uitgeschreven, waarbij het uitzicht en zelfs de locatie in Rome vrij werden gelaten. Uit de 293 ingediende projecten werd dat van de Fransman Henri-Paul Nénot in 1882 als winnaar geselecteerd, maar zijn project werd niet gerealiseerd.Het ontwerp van Nénot bestond uit een halfronde portiek en een centrale zuil aan de toenmalige Piazza dell'Esedra, nu Piazza della Repubblica geheten. Daarop werd een tweede wedstrijd uitgeschreven waaraan enkel Italianen mochten deelnemen. Nu werd bepaald dat het monument zou worden opgericht op de noordelijke flank van de Capitoolheuvel zodat het zou aanleunen bij de belangrijkste locaties uit de eeuwenoude geschiedenis van Rome, en dat het ontwerp moest bestaan uit een colonnade, grote trappartijen en een standbeeld van Victor Emanuel II.Oorspronkelijk was gedacht aan een beeld van de koning, zittend op een troon. Later werd dat plan gewijzigd in een ruiterstandbeeld. Uit de 98 inzendingen werd in 1884 het project van de architect Giuseppe Sacconi geselecteerd, en onder zijn leiding vingen de werken aan in 1885.De eerstesteenlegging gebeurde in 1885 door koning Umberto I. Na het overlijden van Sacconi in 1905 werd de bouw verdergezet onder de leiding van de architecten Gaetano Koch, Manfredo Manfredi en Pio Piacentini. Aan de decoratie van het monument hebben de belangrijkste Italiaanse kunstenaars van einde 19e - begin 20e eeuw meegewerkt.Om slechts een aantal te noemen van de kunstenaars die hebben meegewerkt aan de decoratieve elementen: Giulio Monteverde, Francesco Jerace, Emilio Quadrelli, Augusto Rivalta, Ludovico Pogliaghi, Pietro Canonica, Leonardo Bistolfi, Ettore Ximenes, Giuseppe Tonnini, Enrico Chiarada, Carlo Fontana, Mario Rutelli, Eugenio Maccagnani, Emilio Gallori, Paolo Bartolini en Antonio Rizzi.
Als gevolg van technische en economische problemen sleepten de werkzaamheden lang aan. Op 4 juni 1911 werd het monument ingehuldigd, als hoogtepunt van de internationale tentoonstelling ter ere van de vijftigste verjaardag van de eenmaking van Italië. Toch was het op dat ogenblik nog lang niet afgewerkt: zo werd het graf van de Onbekende Soldaat in 1921 geïntegreerd in het Altaar van het Vaderland, en werden de vierspannen pas tussen 1925 en 1927 op de propyleeën geplaatst, en nadien moesten de decoratie en het interieur nog verder worden afgewerkt. In 1935, lang na de officiële inhuldiging, was het monument helemaal voltooid.V. Vidotto, o.c. p. 81.
De noordflank van de Capitoolheuvel die door het wedstrijdreglement als locatie was bestemd, was reeds lang voor het einde van de 19e eeuw volledig bezet door andere gebouwen. Om daar plaats te bieden voor het Vittoriano waren dan ook zware urbanistische ingrepen nodig in hart van Rome. De belangrijkste gebouwen die tussen 1884 en 1899 werden afgebroken zijn:
de 16e-eeuwse Toren van paus Paulus III die nagenoeg stond op de plaats waar thans het ruiterstandbeeld van Victor Emanuel II staat; de brug, eveneens uit de 16e eeuw, die de Toren van Paulus III verbond met het Palazzetto Venezia (op het plan van Giambattista Nolli uit 1748: het vierkante gebouw onder de woorden Piazza Venezia); een groot deel van het middeleeuwse franciscaner klooster bij de basiliek van Santa Maria in Aracoeli. De kerk zelf (aangeduid met nummer 917 op het plan van Nolli) bleef daarbij gespaard; talrijke woonhuizen.
Niet enkel voor de bouw van het monument, maar ook voor het uitzicht erop moesten oudere gebouwen wijken: zie hierna.
Structuur, stijl en symboliek De structuur van het Vittoriano is geïnspireerd op het Zeusaltaar van Pergamonminiatuur|Zeusaltaar van Pergamon, nu in het Pergamon-museum te Berlijn. en op het heiligdom van Fortuna Primigenia in Palestrina.miniatuur|Maquette van het heiligdom van Fortuna Primigenia uit de 2de eeuw v.C. in het antieke Praeneste, thans Palestrina (Italië). Het eerste bestaat in essentie in lange portiek, geflankeerd door twee propyleeën; het tweede is een tempelcomplex met verschillende trappartijen en terrassen, gebouwd tegen een heuvelflank.
Door zijn neoklassieke stijl refereert het monument duidelijk aan het antieke verleden van Italië: het herhaalt Romeinse kunstvormen die op hun beurt zijn beïnvloed door de Griekse kunst. Dit blijkt zowel uit de structuur van het Vittoriano (de portiek, composietkapitelen, frontons ...) als uit de decoratie ervan. Ook het ruiterstandbeeld vindt zijn voorbeeld in de Oudheid, en wel in dat van keizer Marcus Aurelius op het vlakbij gelegen Capitoolplein. De twee vierspannen die het gebouw bekronen imiteren de gelijkaardige beeldengroepen die in de Oudheid opgesteld stonden op de Romeinse triomfbogen.Dergelijke beelden van een vierspan zijn niet bewaard op de Romeinse triomfbogen, maar zijn wel bekend van de afbeeldingen van die monumenten op antieke munten. De gevleugelde leeuwen naast de eerste trappartij doen dan weer denken aan de stijl van het Oude Nabije Oosten.
De helling van de Capitoolheuvel waarop het monument werd aangelegd, bood aanleiding om te werken met vele trappartijen en terrassen op verschillende niveaus. Deze terrassen zijn bedoeld als een soort plein waar de Italiaanse burgers (en andere bezoekers) elkaar kunnen treffen en waar ze door de symboliek van de omringende beelden worden gewezen op de deugden die de jonge Italiaanse staat zijn burgers voorhield.
Terwijl het monument oorspronkelijk vooral de gedachtenis van Victor Emanuel II wou eren, werd de toewijding ervan reeds tijdens de bouwwerkzaamheden uitgebreid tot de waarden van het Risorgimento, de beweging die had geleid tot de eenmaking van Italië in 1870 en waarvan Victor Emanuel II een leidende figuur was geweest. Aldus werd het monument ook een van de nationale symbolen van Italië, dat in dit opzicht kon wedijveren met bv. de Brandenburger Tor in Berlijn of de Arc de Triomphe in Parijs. Deze betekenis als nationaal symbool werd nog duidelijker toen in 1906 het idee werd opgevat om in het complex ook een Altaar van het Vaderland te integreren (zie verder), waar tot op heden sommige nationale plechtigheden doorgaan.
Opvallend voor een monument in de stad Rome, die eeuwenlang was bestuurd door de paus en nog overal de sporen draagt van de katholieke overheersing, is de haast volledige afwezigheid van christelijke symbolen op het Vittoriano. Die afwezigheid illustreert duidelijk de breuk met het verleden van de stad en plaatst de autonomie van de jonge Italiaanse staat tegenover de vroegere dominantie van de Kerk. De crypte-kapel van de Onbekende Soldaat (zie verder) is het enige religieuze element in het geheel van het monument, maar is onzichtbaar van buitenaf. Veelzeggend is ook het feit dat de enorme hoogte van het Vittoriano maakt dat de basiliek van Santa Maria in Aracoeli ernaast nog slechts vanuit één richting zichtbaar is, ondanks haar locatie op de top van het Capitool.
Beschrijving van het exterieur Grondplan van het Vittoriano 1. Ingang van het Vittoriano met sierhek van Manfredo Manfredi; 2. Beeldengroep "het Denken", van Giulio Monteverde; 3. Beeldengroep "de Actie", van Francesco Jerace; 4. Fontein van de Adriatische Zee, van Emilio Quadrelli; 5. Beeldengroep "de Kracht", van Augusto Rivalta; 6. Beeldengroep "de Eendracht", van Lodovico Pogliaghi; 7. Fontein "de Tyrrheense Zee", van Pietro Canonica; 8. Beeldengroep "het Offer", van Leonardo Bistolfi; 9. Beeldengroep "het Recht", van Ettore Ximenes; 10 Twee gevleugelde leeuwen, van Giuseppe Tonnini; 11. Toegangstrap naar het eerste terras; 12. en 13. Gevleugelde Victoria's, van Edoardo Rubino en Edoardo De Albertis; 14. Altaar van het Vaderland, en Graf van de Onbekende Soldaat; 15. Beeld van Dea Roma, van Angelo Zanelli; 16. Reliëf met 14 steden van Italië, van Eugenio Maccagnani; 17. Ruiterstandbeeld van Victor Emanuel II, van Enrico Chiaradia; 18. en 19. Gevleugelde Victoriae, van Nicola Cantalamessa Papotti en Adolfo Apolloni; 20. Propyleeën met het Vierspan van de Eenheid, van Carlo Fontana; 21. en 22. Gevleugelde Victoriae, van Mario Rutelli en Cesare Zocchi; 23. Propyleeën met het Vierspan van de Vrijheid, van Paolo Bartolini;