De Vereniging tegen de Kwakzalverij, afgekort VtdK, is een Nederlandse vereniging die de bestrijding van de kwakzalverij op geneeskundig, farmaceutisch en aanverwant gebied tot doel stelt. De vereniging werd op 1 januari 1881 opgericht door de broers G.W. Bruinsma en V.J. Bruinsma en is daarmee de oudste sceptische organisatie ter wereld.
Doelstelling De vereniging bestrijdt alle medische en paramedische handelwijzen die niet wetenschappelijk onderbouwd zijn. Dat zijn handelwijzen "die niet gefundeerd zijn op toetsbare logische dan wel empirisch houdbare hypothesen en theorieën" en/of "die actief onder het publiek worden verspreid, zonder dat toetsing binnen de beroepsgroep op effectiviteit en veiligheid heeft plaatsgevonden", met de toevoeging dat "de term 'kwakzalver' of 'kwakzalverij' niet noodzakelijk een beschuldiging van kwade trouw of oplichting inhoudt."Wat is kwakzalverij?, VtdK. Geraadpleegd 26 mei 2013.
Verder stelt de vereniging zich ten doel het toepassen van alternatieve geneeswijzen door artsen te bestrijden. Het toepassen van onbewezen therapieën door artsen noemt de vereniging 'medische kwakzalverij'. Dit laatste acht de vereniging nog kwalijker dan kwakzalverij door niet-artsen, omdat artsen een medische en wetenschappelijke opleiding hebben gevolgd, waardoor ze beter in staat zouden moeten zijn om werkzame van niet-werkzame therapieën te onderscheiden dan iemand die geen arts is.
Het lidmaatschap staat open voor iedereen die de doelstelling van de vereniging onderschrijft. Het is niet voorbehouden aan de beroepsgroep van artsen en apothekers. De Vereniging tegen de Kwakzalverij ontvangt geen overheidssubsidie.
Activiteiten van de vereniging Tijdschrift thumb|cover Nederlands Tijdschrift tegen de Kwakzalverij 125 (3)
De vereniging gaf zijn eerste blad uit op 15 januari 1881 onder de naam Maandblad tegen de Kwakzalverij. In dit maandblad publiceerde de vereniging onder andere de resultaten van chemische analyses op geheimmiddelen die de vereniging wist te onderscheppen. Het blad werd verspreid onder leden, en tevens gratis ter beschikking gesteld aan bijvoorbeeld openbare bibliotheken, wachtkamers en politiebeambten. Later werd het blad uitgegeven onder de naam Actieblad tegen de Kwakzalverij. Sinds 2003 heet het Nederlands Tijdschrift tegen de Kwakzalverij.De geschiedenis van de Vereniging tegen de Kwakzalverij. VtdK, 29 mei 2001 De vereniging geeft ook commentaar op radio en tv en haar redacteuren publiceren artikelen in dagbladen en vaktijdschriften. De vereniging publiceerde een top 20 van door haarzelf benoemde kwakzalvers uit de 20e eeuw. Hierop plaatste de vereniging onder andere Cornelis Moerman, Jomanda, Adelbert Nelissen en Greet Hofmans. Ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan gaf de vereniging in 2005 een boek uit met de titel Kwakzalverij - 125 jaar medische folklore, samengesteld door wetenschapsjournalist Hans van Maanen.
Definitie en tekenen van kwakzalverij In 2026 veranderde de Vereniging tegen de Kwakzalverij de definitie als volgt:Elk handelen in relatie tot de gezondheidstoestand van mens of dier, waaronder ook het verlenen van raad of bijstand,a. dat niet is gebaseerd op volgens huidige inzichten toetsbare, logische dan wel empirisch-houdbare hypothesen en theorieën, en b. waarvan de effectiviteit en veiligheid niet door wetenschappelijke toetsing zijn vastgesteld.* Aanvullend is veelal sprake van: c. toepassing van behandelingen zonder overleg met medebehandelaars,d. actieve verspreiding onder het publiek.*Wanneer het handelen plaatsvindt binnen wetenschappelijk onderzoek naar effectiviteit en veiligheid zal dit handelen niet worden aangemerkt als kwakzalverij, mits het is gebaseerd op volgens huidige inzichten toetsbare, logische dan wel empirisch-houdbare hypothesen en theorieën.
Daarnaast heeft de VtdK een aantal aanwijzingen geformuleerd, waaruit men kan zien dat er sprake is van kwakzalverij. De belangrijkste signalen zijn de volgende: Reclame op radio, televisie en in niet-medisch-wetenschappelijke bladen, zoals huis-aan-huisbladen, waarbij vooral de werking van de middelen wordt aangeprezen. Voor reguliere medicijnen wordt ook reclame gemaakt, maar is gericht op een bepaald merk. De werking op zich wordt in deze reclames niet nadrukkelijk genoemd omdat deze vaststaat. Kwakzalvers richten zich juist wel op de werking zelf. Het gebruik van zogenaamde "reclamepatiënten".National Council Against Health Fraud Archive. Some Notes on Quackery, 15 januari 2001. Reclamepatiënten zijn tevreden gebruikers van het middel die in advertenties vertellen dat een middel hen zeer geholpen heeft. Het middel werkt voor een groot aantal ongerelateerde kwalen.Competition Bureau Canada. Anatomy of an Online Health Scam. gearchiveerd Het middel belooft wonderen. Het middel is gemaakt volgens een geheim recept of de werking wordt niet verklaard.Meer manieren van kwakzalvers om u om de tuin te leiden, VtdK, 15 februari 2016. Er wordt benadrukt dat het middel of de methode al heel lang en/of door heel veel mensen wordt gebruikt. Er bestaat weerstand tegen het middel of de methode in de medische wetenschap. Het middel werkt op basis van energie, trillingen, vibraties, aura's etcetera.Ars geriatricare. Druk, maar altijd in voor een beetje quackwhacking: spot the fake!, 31 mei 2009.
Het aanwezig zijn van een of meer van deze signalen betekent uiteraard niet dat het vaststaat dat er sprake is van kwakzalverij, maar het vergroot wel de kans. Omgekeerd kan er sprake zijn van kwakzalverij zonder dat deze signalen er zijn.
Symposium en Meester Kackadorisprijs thumb|Secretaris Frits van Dam op het symposium van 2014 thumb|Catherine de Jong tijdens de 10:23-campagne
De vereniging houdt ieder jaar een symposium dat toegankelijk is voor zowel leden als geïnteresseerden, waarin het haar werkzaamheden en het nieuws van het afgelopen jaar bespreekt. De rest van het symposium wordt besteed aan lezingen en/of discussies door artsen, wetenschappelijk onderzoekers of politici.
Aan het begin van ieder symposium reikt de VtdK de Meester Kackadorisprijs uit, bestemd voor "instellingen, personen of ondernemingen die in de visie van de vereniging in belangrijke mate hebben bijgedragen aan de verspreiding in daad, woord of geschrift van de kwakzalverij in Nederland". Eenieder kan kandidaten voor de Kackadorisprijs voordragen. De genomineerden worden bekendgemaakt door het plaatsen van een juryrapport op de website van de vereniging. De genomineerden wordt altijd de mogelijkheid geboden een weerwoord te uiten, wat gepubliceerd wordt in het verenigingsblad en op de website. De naam van de prijs is ontleend aan kwakzalver Kackadoris, een personage uit het tafelspel Meester Kackadoris / ende een doof Wijf met Eyeren van Filips van Marnix van Sint-Aldegonde (herdruk uit 1631).
Gebroeders Bruinsma Erepenning De vereniging reikt sinds 2005 de Gebroeders Bruinsma Erepenning uit aan een persoon of instelling die zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de bestrijding van de kwakzalverij. De penning is genoemd naar de oprichters van de VtdK, Gerardus en Vitus Bruinsma.
Winnaars van de penning miniatuur|Broer Scholtens na de uitreiking van de penningTv-consumentenprogramma TROS Radar 2005 Rie Prins 2006Marie Prins krijgt gebroeders Bruinsma erepenning voor haar strijd tegen de kwakzalverij, VtdK Menso Westerouen van Meeteren 2009 Piet Borst 2010 Wim Betz 2011 Freek van Sluijs 2012 Jan Willem Nienhuys 2014 Henk van Gerven 2016 Jos van der Meer 2018 Frits Abrahams 2022 Broer Scholtens, 2024
10:23-campagne In februari 2011 organiseerden de VtdK en Stichting Skepsis onder leiding van Catherine de Jong (die in oktober Cees Renckens opvolgde als voorzitter) en Maarten Koller een homeopathische zelfmoordstunt in het kader van de internationale 10:23-campagne.
Kritiek Er is ook kritiek uit eigen kring op de Vereniging tegen de Kwakzalverij. Zo zei Marcel Levi, arts en voormalig voorzitter van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam, in Medisch Contact van 16 oktober 2014: "Als een soort van Spaanse inquisitie werpt de vereniging deze personen zonder enige objectief proces of zelfs enige vorm van hoor- en wederhoor als heksen op de brandstapel."Heksenjacht - Marcel Levi Medisch Contact.Zorgcoryfee prof. Pauline Meurs krijgt meester Kackadorisprijs 2014, VtdK
Rechtszaken Houtsmuller versus de VtdK
thumb|Cees Renckens
In 1997 schreef Cees Renckens, voorzitter van de VtdK, in het Actieblad tegen de Kwakzalverij over het Houtsmullerdieet van medicus en oncoloog Hans Houtsmuller, die zijn dieet in boeken verkocht als een geneesmiddel tegen kanker. In 1999 betichtte Cees Renckens Houtsmuller in verschillende media van oplichting en benoemde het dieet kwakzalverij. De Telegraaf noteerde dat Cees Renckens vond dat Houtmuller "een oplichter en een kwakzalver" was, wat Renckens bestreed gezegd te hebben. Hans Houtsmuller spande hierop een kort geding tegen de vereniging aan. De president van de rechtbank Amsterdam oordeelde dat Cees Renckens voldoende grond had voor zijn uitspraken. In het hoger beroep oordeelde het Gerechtshof Amsterdam dat de aanduiding "kwakzalver" ook opzettelijke misleiding impliceert en dat dit niet aangetoond was. De vereniging, zo vond het gerechtshof, had de aanduiding "kwakzalver" daarom niet mogen gebruiken. Van een bodemprocedure werd afgezien. Volgens de vereniging had zij beperkte financiële middelen daarvoor en waren de activiteiten van Houtsmuller al afgenomen.
Maes versus de VtdK In 2005 werd oorspronkelijk ook de "Vakgroep Psychiatrie en Neuropsychologie, Medische Faculteit Universiteit Maastricht" genomineerd voor de Meester Kackadorisprijs wegens samenwerking met de Belgische neuropsychiater Michael Maes, die beweert aandoeningen als fibromyalgie, chronischevermoeidheidssyndroom en burn-out te kunnen behandelen met therapieën als acupunctuur, chelatietherapie, voedingssupplementen als visolie en diëten, daarbij gebruikmakend van volgens de vereniging niet wetenschappelijk bewezen onderzoeksmethoden zoals de MELISA-test, HPU-test en de Pharmanex-biofotonen scanner. De Vereniging tegen de Kwakzalverij heeft deze nominatie later ingetrokken toen bleek dat Maes medio 2004 strafontslag had gekregen. Hierna bleef hij zich uitgeven voor professor te Maastricht. Ondanks de ingetrokken nominatie spande Maes een kort geding aan tegen de Vereniging, waarin hij rectificatie vorderde en een verbod om hem in de toekomst in verband te brengen met kwakzalverij.De voorzieningenrechter was op 22 december 2005 van mening dat de Vereniging niet onrechtmatig had gehandeld door de Universiteit Maastricht, wegens Maes’ praktijken, voor de Meester Kackadorisprijs te nomineren. De Vereniging heeft de effectiviteit van Maes’ therapieën volgens de rechter terecht in twijfel getrokken. Alle eisen van Maes werden afgewezen. Maes is in beroep gegaan.
Sickesz versus de VtdK De vereniging verloor in 2007 in een bodemprocedure, na voor de rechtbank haar gelijk te hebben gekregen, een rechtszaak voor het gerechtshof van de Haagse orthomanuele therapeut Maria Sickesz. De vereniging had Sickesz in de top 20-lijst van kwakzalvers van de twintigste eeuw gezet. De vereniging werd daarop veroordeeldJuridisch Dagblad tot het plaatsen van twee rectificaties in landelijke kranten. Verder mag zij Sickesz in de toekomst niet meer aanduiden als kwakzalver. Wegens de kosten die het plaatsen van deze rectificaties met zich meebrengt, kwam de vereniging tijdelijk in financiële moeilijkheden.
In het arrest zeggen de rechters dat: Volgens de definitie van het woordenboek Van Dale (13e druk) een kwakzalver letterlijk iemand is, die nutteloze middelen toepast ter genezing van de een of andere ziekte; en figuurlijk iemand die het publiek wat op de mouw wil spelden, syn. boerenbedrieger, oplichter, knoeier.