Een verklaring van erfrecht (Nederland), of akte of attest van erfopvolging (België), is een authentieke akte waarin een notaris na eigen onderzoek erfrechtelijke feiten vermeldt naar aanleiding van het overlijden van iemand. De akte is volgens het nieuwe erfrecht in België verplicht om als erfgerechtigde de juridische status van erfgenaam of erfopvolger te krijgen (art. 4.2 BW). Het Nederlands erfrecht stelt de akte niet verplicht voor de erfopvolging, de overdracht van de nalatenschap van overledene op erfgenamen vindt op grond van de wet direct bij overlijden plaats, er is geen enkele formaliteit of handeling voor nodig (art. 4:182 BW). De akte kan nodig zijn als officieel bewijs voor hetgeen er in staat, bijvoorbeeld bij banken, schuldeisers, verkoop van onroerend goed uit de nalatenschap of een rechtszaak over de nalatenschap. Zo zijn de erfgenamen er tegen beschermd dat onbevoegden in hun naam rechtshandelingen kunnen verrichten.
In Nederland zijn er geen voorschriften wat in de verklaring moet worden opgenomen, wel wat kan, het is geregeld in artikel 4:188 BW (artikel 188 van Boek 4 Burgerlijk Wetboek (erfrecht)) en de Wet op het Notarisambt.
Een verklaring van executele of verklaring van bewind is in Nederland ook een verklaring van erfrecht, maar minder algemeen, de inhoud is toegespitst op het onderwerp dat in de aanhef staat. In deze gevallen zal de notariële verklaring alleen de erfrechtelijke feiten over een executeur of testamentair bewind bevatten. De benoeming tot executeur in een testament gaat van rechtswege in bij overlijden en kan zonder formaliteiten worden aanvaard, daarvoor is dus geen officieel dokument vereist. Hetzelfde geldt voor een bij testament ingesteld bewind.
Een verklaring van erfrecht is iets anders dan een testament. Een testament wordt bij leven door een persoon opgesteld om eigen regels vast te leggen wie na overlijden de erfenis in handen krijgt. De bepalingen in een testament krijgen pas juridische werking na overlijden, maar dan van rechtswege. Ook daar is geen verklaring van erfrecht nodig. In een verklaring van erfrecht beschrijft de notaris na overlijden dat er al dan niet een testament is; wat er in het testament is bepaald en welke erfrechtelijke gevolgen de bepalingen naar zijn of haar mening hebben.
De notaris maakt de verklaring op naar beste eer en geweten, maar het kan zijn dat de erfrechtelijke gevolgen van een testamentaire bepaling voor meerderlei juridische uitleg vatbaar zijn. Ook kan een notaris de juridische mening hebben dat een bepaalde bepaling in een testament wel rechtsgeldig is, en een erfgenaam kan menen van niet. In zo'n situatie geeft de mening van de notaris niet de doorslag, ook al is deze vastgehouden in een verklaring van erfrecht. Alleen de rechter kan beslissen wie gelijk heeft.
Feiten die kunnen worden opgenomen Meestal worden in de verklaring van erfrecht de volgende gegevens opgenomen:
naam van de persoon die is overleden met de persoonsgegevens; datum en plaats van overlijden; of een uiterste wil is gemaakt (onderhandse akte in bewaring gegeven bij de notaris, testament of codicil); bij een testament of codicil gemaakt vóór invoer van het huidige erfrecht, per 1 januari 2003, wat het overgangsrecht ter zake bepaalt; wie de erfgenamen zijn, voor welke delen en wie van hen de nalatenschap al dan niet beneficiair heeft aanvaard dan wel verworpen;
De akte of het attest is volgens het nieuwe erfrecht in België verplicht om als erfgerechtigde de juridische status van erfgenaam of erfopvolger te krijgen (art. 4.2 BW). Met een akte of attest van erfopvolging wordt het overlijden bevestigd en wordt vastgesteld aan wie de nalatenschap toekomt, de identiteit van de erfgenamen wordt erin vermeld. De notaris gaat na of er een testament werd opgesteld. Het afgeven van een akte en attest is bevoegdheid van de notaris, het afleveren van een attest van erfopvolging kan ook door een registratiekantoor worden gedaan. Bij de notaris geldt sinds 1 januari 2023 een vast ereloon van 195 euro, verhoogd met 125 euro per aanwezig onroerend goed.
De akte is in Nederland niet algemeen verplicht als formaliteit bij de erfopvolging of afwikkeling van een erfenis maar kan nodig zijn als officieel bewijs voor hetgeen er in staat, bijvoorbeeld bij banken, schuldeisers, verkoop van onroerend goed uit de nalatenschap of een rechtszaak over de nalatenschap.
Andere feiten die kunnen worden vermeld in een verklaring van erfrecht: dat de echtgenoot van de overledene een vruchtgebruik van goederen van de nalatenschap toekomt; dat artikel 4:13 BW van toepassing is, de zogenaamde "wettelijke verdeling"; dat het testament aanwijzingen bevat de nalatenschap te verdelen (niet verplichtend voor erfgenamen omdat het geen uiterste wilsbeschikking is;) dat er een tweetrapsmaking is, met de naam van de verwachter; dat een executeur is benoemd met de bevoegdheden en verplichtingen, en/of dat een testamentair bewind is ingesteld met strekking en duur en over welke delen; dat de boedel onroerend goed bevat, de akte hoort dan door de notaris bij het Kadaster te worden ingeschreven. dat een of meer erfgenamen beneficiair hebben aanvaard en de nalatenschap moeten vereffenen, dan wel de rechter een vereffenaar heeft benoemd.
Opdracht Iedereen die daar een gerechtvaardigd belang bij heeft als betrokkene bij de nalatenschap kan een willekeurige notaris opdracht geven een verklaring van erfrecht op te stellen en kan van de notaris een gewaarmerkte kopie krijgen. De notaris moet daarvoor de identiteit van de opdrachtgever en de status van de persoon vaststellen, bijvoorbeeld erfgenaam, legitimaris, legataris of executeur. De opdrachtgever is tegenover de notaris verantwoordelijk voor voldoening van de kosten. Deze kunnen op de nalatenschap worden verhaald als het een noodzakelijke uitgave was. Is er in het testament een executeur benoemd of bewind ingesteld en een bewindvoerder benoemd, kan deze ook aanvragen, afhankelijk van rechtsgeldig toegekende taken en bevoegdheden.
Werkzaamheden notaris Onderzoek In Nederland kan alleen een notaris een verklaring van erfrecht opmaken. Voor het maken van een verklaring van erfrecht verricht de notaris als openbaar ambt onderzoek naar de feiten, onder meer of er een testament is, codicil, wie de erfgenamen zijn, of er een beheersexecuteur is benoemd of testamentair bewind is ingesteld. Hij raadpleegt onder meer: de akte van overlijden; het Centraal Testamentenregister om te controleren of de overledene een testament heeft gemaakt en welk testament het laatst is opgemaakt. Als de notaris de akte niet zelf heeft verleden, vraagt hij deze op bij de notaris die dat heeft gedaan. Deze informatie is opgenomen in het CTR, niet de inhoud van een testament; de registers van de Burgerlijke Stand om te controleren of de overledene een echtgenote en/of kinderen achterlaat; het huwelijksgoederenregister om te controleren indien de overledene gehuwd was, of er huwelijkse voorwaarden zijn opgemaakt. De inhoud van de huwelijkse voorwaarden kan namelijk van invloed zijn op de grootte van de nalatenschap. Daarnaast zal de notaris in beginsel de gemeente waar de persoon is overleden aanschrijven met het verzoek een erfgenamenonderzoek te doen. De gemeente doet dit aan de hand van gegevens die zijn opgenomen in de Basisregistratie Personen (BRP). De gemeente kan leges in rekening brengen. Deze bedragen bijvoorbeeld voor de gemeente Zwolle in 2013 per 15 minuten € 12,50.
Informeren erfgenamen Als het onderzoek van de notaris is afgerond en bekend is wie de erfgenamen zijn, moet de notaris de erfgenamen informeren over het feit dat zij erfgenaam zijn en over de keuzemogelijkheden ten aanzien van aanvaarden van de nalatenschap. Deze voorlichting is belangrijk omdat het aanvaarden van de nalatenschap nadelige gevolgen kan hebben voor de erfgenamen als de schulden van de nalatenschap de bezittingen overtreffen. De notaris is wettelijk verplicht de identiteit van betrokkenen vast te stellen en handtekeningen te legaliseren.
Boedelvolmacht Als er meer dan een erfgenaam is die de nalatenschap niet verworpen heeft en er geen executeur is benoemd, zijn de erfgenamen gezamenlijk gerechtigd om over de goederen van de nalatenschap te beschikken. Besluiten kunnen alleen unaniem worden genomen, niet met meerderheid van stemmen, van deze dwingendrechtelijke regel uit het vermogensrecht kan niet bij testament worden afgeweken.Een zogenaamde 'democratieclausule' die je wel in testamenten vindt is in deze situatie nietig. Het kan wel een voorschrift zijn voor de executeur of bewindvoerder als het gaat om rechtshandelingen die binnen zijn bevoegdheid vallen, bijvoorbeeld verkoop van goederen uit de nalatenschap als dat nodig is om schulden te voldoen of als het nodig is voor een zorgvuldig beheer van de nalatenschap. Een erflater kan dan rechtsgeldig bepalen dat een meerderheid van de erfgenamen het er mee eens moet zijn. Dat kan omdat de wet het mogelijk maakt dat een erflater een executeur de bevoegdheid geeft bij het te gelde maken van goederen om schulden te voldoen, dat ook zonder toestemming van de erfgenamen te doen. Dat kan tot praktische problemen leiden omdat voor veel handelingen de medewerking van alle erfgenamen nodig is. Daarom kunnen de erfgenamen aan een van hen, of aan een derde, een volmacht geven om namens hen op te treden in de afwikkeling van de boedel. Het is verstandig daarbij goede afspraken te maken over de beloning, de modellen van de notaris voorzien daar niet in. De volmacht wordt ook in de akte van erfrecht opgenomen.
Na ontvangst van de verklaring(en) aanvaarding nalatenschap en eventuele boedelvolmachten kan de notaris de verklaring van erfrecht opmaken en afschriften aan de erfgenamen, executeur of gevolmachtigde zenden.
Verklaring van executele / executeurs Is bij testament of codicil (onder het oude erfrecht) een executeur benoemd, dan kunnen erfgenamen of de executeur ook een zogenaamde Verklaring van executele laten opmaken, dat is een verklaring van erfrecht waarin uitsluitend bepalingen zijn opgenomen over de benoeming van één of meerdere executeurs, de toegekende bevoegdheden, of de benoeming rechtsgeldig is en of overgangsrecht van toepassing is. Twijfelt een erfgenaam of de in het testament toegekende bevoegdheden (allemaal) erfrechtelijke werking hebben, bijvoorbeeld bij benoeming van een zogenaamde driesterrenexecuteur, dan kan de notaris worden gevraagd daar een objectieve mening over te geven en deze als zodanig op te nemen in de verklaring. Roept een van de erfgenamen of de executeur de nietigheid in van een of meer testamentaire bepalingen, dient dat ook te worden vermeld omdat deze van rechtswege werking heeft.
De naamgeving "Verklaring van executele" is binnen het notariaat gebruikelijk maar erfrechtelijk onjuist omdat de wet geen executele kent, een verband over de goederen van de nalatenschap, zoals bij de uiterste wilsbeschikking van het testamentair bewind het geval is. De wet kent alleen de uiterste wilsbeschikking executeurs. Bedenk dat in een Verklaring van erfrecht ook de benoeming van de executeur is opgenomen. Je hebt niet beide verklaringen naast elkaar nodig.