Heinrich Barth (Hamburg, 16 februari 1821 - Berlijn, 25 november 1865) was een Duits ontdekkingsreiziger. Hij volgde een opleiding aan de Universiteit van Berlijn. Vervolgens studeerde hij Arabisch in Londen. Nadat hij die opleiding had afgerond, ging hij op reis door het Middellandse Zeegebied in 1845.
Barth vertrok vanaf Tanger over land door heel Noord-Afrika, waaronder Egypte. Daar bezocht hij de Nijl en de woestijn. In Egypte werd hij aangevallen door rovers. Verder trok hij door Palestina, Syrië, Turkije, Klein-Azië en Griekenland. Pas in 1847 keerde hij terug naar Berlijn.
In de jaren 1849-1855 maakte hij een langdurige reis in Noord- en Centraal-Afrika, om handelsmogelijkheden met Europa te onderzoeken en het toen nog weinig bekende binnenland van Afrika te verkennen. Hij vertrok vanuit Tripoli en trok de Saharawoestijn door om vervolgens in de regio Soedan aan te komen. Tijdens deze reis bezocht hij steden zoals Agadez, Kano, Kukawa, Sokoto en Timboektoe. Hij ondernam deze reis samen met de Britse missionaris James Richardson en de Duitse geoloog Adolf Overweg, die beiden tijdens de reis zijn overleden.
Heinrich Barth stond, anders dan zijn tijdgenoten, positief tegenover de Islam. Ook was hij tijdens zijn reizen veel minder racistisch bevooroordeeld dan andere ontdekkingsreizigers. Barth geldt als een pionier van het onderzoek naar culturen en talen van de door de Islam beïnvloede noordwestelijke helft van Afrika. Contacten met Afrikanen verliepen relatief soepel, doordat Barth moeite deed, de talen van zijn gesprekspartners te leren, en zichzelf als witte Europeaan niet als superieur te zien. In Timboektoe was Barth in staat, om uitgebreide discussies te voeren met plaatselijke Korangeleerden, op basis van gelijkheid.
In de jaren tot zijn dood maakte Barth nog andere reizen over de hele wereld, vooral het Middellandse-Zeegebied. Barths voor die tijd nonconformistische maatschappelijke opvattingen hebben zijn latere wetenschappelijke carrière sterk belemmerd.
Barth doceerde en schreef in een strikt wetenschappelijke stijl. Zijn omvangrijke werken gelden daarom als droog en saai, en zijn weinig geschikt voor lezing door een breed publiek. Pas na 1960, toen de inzichten op het gebied van raciale gelijkheid en interdisciplinair wetenschappelijk onderzoek veranderden, werd Heinrich Barth aan 100 jaar vergetelheid onttrokken.
Het uitvoerige, Duitstalige Wikipedia-artikel over Heinrich Barth biedt meer inzicht in de ook tegenwoordig nog niet te verwaarlozen betekenis van deze veelzijdige geleerde.
Barth Barth