300px|miniatuur|De Franse keizer Napoleon I kroont zijn keizerin Joséphine. Beiden dragen kroningsmantels. Een kroningsmantel of koningsmantel (Duits: Krönungsmantel; Engels: coronation mantle; Frans: manteau du couronnement) is een mantel die wordt gedragen door een koning of koningin (tijdens zijn of haar kroning of inhuldiging). Soms worden de mantels slechts eenmaal gedragen maar het kwam ook voor dat een koning ze bij andere plechtigheden zoals het openen van een parlement gebruikte. Menig vorst liet zich ook op staatsieportretten vereeuwigen met zijn kroningsmantel.
Tussen de mantels van een keizer en een koning bestaat in principe geen verschil. De verschillende landen hebben hun eigen stijl en de vorm van de mantels is in de loop der eeuwen enigszins veranderd. De oudste mantels waren niet erg lang en zij werden niet met bont gevoerd. In de 18e eeuw zien we op portretten dat de mantels meer op elkaar gaan lijken. Men lijkt zich overal in Europa op het Franse voorbeeld te hebben gericht waardoor de met bont gevoerde en afgezette mantel met een lange sleep de standaard werd. Alleen de Duitse keizers bleven hun korte mantel uit de 12e eeuw tot aan het einde van hun rijk gebruiken.
Ook de niet gekroonde maar ingehuldigde Nederlandse koningen dragen een mantel naar Frans model. In Nederland kan men niet over een kroningsmantel spreken maar wordt het begrip "koningsmantel" gebruikt. België heeft nooit een kroningsmantel gekend. In veel andere Europese landen zijn wel kroningsmantels gebruikt en bewaard gebleven.
Geschiedenis miniatuur|De kroning van Filips III van Frankrijk in 1270. De mantel is op deze zeer vroege afbeelding van een kroningsmantel kort en heeft nog geen zoom of voering van bont.
Al sinds de oudheid dragen vorsten imposante, vaak goudgeborduurde mantels. De mantel gaf de vorst meer statuur en deed hem te midden van de schitterend geklede hovelingen en geestelijken opvallen. In de oudste Europese mantels is de mantel van een bisschop te herkennen. Dat verwijst, net als het dragen van de dalmatiek die tot de paramenten van de diaken behoorde, naar de aanspraak van de vroeg-middeleeuwse vorsten op een sacrale, aan de kerkelijke hiërarchie verwante, positie buiten en boven de wereld van de leken. In het middeleeuwse Europa werd het gebruikelijk om de koninklijke mantel met bont - meestal het witte winterkleed van hermelijnen - te voeren. De kleur van de stof van de mantel verschilt. Meestal herinnert het purper aan de Romeinse keizers maar in Zweden is de mantel blauw en in Rusland geel. Kleurstoffen waren tot de intrede van de synthetische kleurstoffen in de 19e eeuw erg duur. De grondstoffen werden verkregen uit planten of dieren en kwamen hierin slechts in kleine hoeveelheden voor. Het isoleren van sommige kleurstoffen was een lastig en tijdrovend proces. Voor één kroningsmantel waren wel 2.000.000 purperslakken uit het oostelijk Middellandse Zeegebied nodig.Materie en procestechnologie op .
De begrippen "koningsmantel" en "kroningsmantel" worden naast elkaar gebruikt. Men kan aan het precieze gebruik denken wanneer men tussen beide aanduidingen wil kiezen. Dergelijke mantels worden en werden in veel landen ook bij andere gelegenheden dan kroningen en inhuldigingen gebruikt, zoals bij het maken van staatsieportretten en bij begrafenissen. In dit laatste geval ligt de mantel over de kist gespreid. Beide mantels hebben verder gemeen dat zij door een koning of een soeverein én zijn vrouw gedragen worden.
Het dragen van bontgevoerde mantels die een adellijke en bestuurlijke rang aangaven was in het Heilige Roomse Rijk traditie maar alleen de koningen en de keizer werden ook gekroond. De hermelijnen mantels van de keurvorsten, hertogen en rijksgraven zijn dan ook geen kronings- of koningsmantels. Bij de opening van het Britse parlement dragen de "peers", de leden van het Hogerhuis, een fluwelen mantel met stroken bont waarmee op de buitenzijde hun adellijke rang is aangegeven. Het is het laatste restant van de Europese traditie van ceremoniële mantels. Het is niet bekend of de Britse edelen en hun echtgenotes bij de volgende kroning de daarvoor voorgeschreven mantels zullen dragen. Deze zijn nog kostbaarder dan de mantels die bij de opening van het parlement worden gedragen. miniatuur|De mantel van de in 1910 gekroonde George V van het Verenigd Koninkrijk laat het eindpunt van de eeuwenlange ontwikkeling van de kroningsmantels zien.
De oudste bekende kroningsmantel is waarschijnlijk in de late 19e eeuw teruggevonden in een Merovingisch koningsgraf in Noord-Frankrijk. In de sarcofaag lagen talloze gouden bijen. De kleding was vergaan maar de bijen waren waarschijnlijk als versiering aan de mantel bevestigd geweest. Omdat de archeologie nog in de kinderschoenen stond, is de vondst helaas slecht gedocumenteerd en geconserveerd.
Mantels hebben bij plechtigheden van de staat lange tijd een belangrijke rol gespeeld. Niet alleen de koningen en keizers droegen bij plechtigheden mantels. In Frankrijk en Duitsland droegen de belangrijke edelen zoals keurvorsten en hertogen eveneens met bont gevoerde mantels. In het Verenigd Koninkrijk dragen naast de "peers" ook de hoge edellieden en de hoogste rechters bij kroningen en openingen van het parlement ook nu nog bontgevoerde mantels. Deze mantels zijn uiteraard geen konings- noch kroningsmantels omdat de bezitter geen koning is en evenmin werd gekroond. Koningen werden eeuwenlang gekroond in religieuze plechtigheden. Hierbij werden zij ook in bijzondere gewaden en kleding gehuld. De dalmatiek en de mantel herinnerden aan de vroege middeleeuwen toen de koningen en vooral de Roomse (Duitse) keizers zich als sacrale gezagsdragers zagen en elementen uit de bisschopswijding deel uitmaakten van de kroning. De mantels zelf speelden geen grote rol. De nadruk viel vaak op de kroon. Soms werd er voor iedere kroning een nieuwe kroon gemaakt maar er zijn ook landen waar de kroon verondersteld werd te zijn gedragen door een heilige voorganger. De kronen dragen ook religieuze symbolen zoals kruisen en portretten van heiligen die bij de meer profane mantels ontbreken.
Een vast onderdeel van de kroningsplechtigheden is dat men bijzondere kleding aantrekt vóórdat de kroon op het hoofd wordt geplaatst. Men legde de dalmatiek en de mantel om voordat men die bijzondere wijding onderging. Daar waar koningen werden gezalfd ging ook de zalving aan het omhangen van de kroningsmantel vooraf.
De Oranjes droegen als regerende Duitse graven van Nassau wel kostbare mantels, maar aan de functie van stadhouder was geen mantel verbonden. Pas toen een Oranje staatshoofd van Nederland werd, werd ook een koningsmantel vervaardigd. De Belgische koningen bezitten geen kroon en ook geen koningsmantel.
De rijke traditie van de koningsmantel of kroningsmantel is nu vrijwel tot een einde gekomen. In Europa dragen alleen de Britse en Nederlandse monarchen hun mantel nog. Ook de monarchen van het Polynesische koninkrijk Tonga dragen bij hun kroning nog altijd een mantel naar Europees model.
De oudste koningsmantels waren steeds vierkant, ze symboliseerden de vier windrichtingen waarover geregeerd werd. Deze traditie is later verloren gegaan ten voordele van een langwerpige mantel met een sleep die door anderen gedragen moet worden.Coronation: A History of Kingship and the British Monarchy, Roy Strong (2005)
Terminologie: kroningsmantel, koningsmantel en pronkmantel
|miniatuur|Louise van Orléans, eerste Koningin der Belgen. |- |miniatuur|Willem I in koningsmantel. |- |miniatuur|Willem II met koningsmantel. |- |miniatuur|Willem III in koningsmantel. |- |miniatuur|Wilhelmina met koningsmantel. |} Naast kronings- en koningsmantels bestaan er ook nog pronkmantels. De koningen, maar ook de kleinere potentaten, men kan denken aan de vele Duitse vorsten zoals de groothertogen van Mecklenburg-Schwerin en Hessen, gebruikten ook vaak pronkmantels. Deze pronkmantels kregen het model van de koningsmantels maar hebben in het protocol van de hoven een andere rol gespeeld. Zij konden op ontvangsten en plechtigheden worden gedragen en herinnerden met hun hermelijn en fluweel aan de koninklijke, of vorstelijke, status van de drager. Ook koninginnen van koninkrijken waarvan de koning niet werd gekroond en soms ook geen koningsmantel bezat, worden wel met dergelijke kostbare mantels afgebeeld.
De uitvoering van deze mantels is minder kostbaar dan die van de kroningsmantels. Vaak ontbreken de voor kroningsmantels kenmerkende palmetten en versieringen van gouddraad.
De Belgische koningen werden niet gekroond en legden in generaalsuniform hun eed af. Ten minste een van de koninginnen, Louise Marie van Orléans eerste koningin der Belgen, is in een hermelijnen mantel afgebeeld. Deze is niet met gouddraad geborduurd en kan tot de pronkmantels worden gerekend. Haar opvolgsters werden op schilderijen slechts met een mantel op de achtergrond afgebeeld.
De koningsmantel in Nederland De koningsmantel van Nederland is een rode fluwelen mantel die gedragen wordt door de koning der Nederlanden bij zijn inhuldiging. De mantel is afgezet en gevoerd met wit hermelijn en er zijn 83 met gouddraad geborduurde Nederlandse leeuwen op de mantel aangebracht.
Omdat de Nederlandse koningen niet worden gekroond maar worden ingehuldigd, lijkt het juister om van een koningsmantel dan van kroningsmantel te spreken.
In de heraldiek speelt de koningsmantel geen rol; het Nederlandse rijkswapen, dat gelijk is aan het wapen van de koning, wordt niet door de koningsmantel maar door een daar sterk op lijkende omhooggebonden en met hermelijn gevoerde wapenmantel omhuld.
De mantels van Willem I miniatuur|left|De inhuldiging van koning Willem I als soeverein vorst in de Nieuwe Kerk te Amsterdam Op 30 maart 1814 droeg Willem Frederik, prins van Oranje, in Amsterdam bij zijn inhuldiging als soeverein vorst een vrij korte mantel met aan de voorzijde een brede strook wit bont. Bij zijn inhuldiging als koning der Nederlanden droeg diezelfde Willem I in Brussel op 21 september 1815 een veel grotere roodfluwelen mantel van een heel ander model. Deze koningsmantel was voorzien van een opvallend opstaand boord. Om de mantel vast te houden werd een juwelen gesp gebruikt. Op andere portretten lijkt er een knoop aan de binnenzijde van de mantel te zijn gebruikt.
Over de eerste mantel van de soeverein vorst is niets nader bekend. We kennen de kleur niet en afgezien van de bewaard gebleven rekeningen van de juweliers die de regalia leverden zijn er weinig stukken overgeleverd. Omdat een purperen of rode mantel en het hermelijn beide kwetsbaar zijn en snel verouderen lijkt het onwaarschijnlijk dat de soevereine vorst een mantel uit de collectie van de laatste stadhouder zou kunnen hebben gebruikt.
De tweede mantel die bij de inhuldiging in Brussel werd gebruikt kan een vermaakt exemplaar zijn, maar het kan ook om een gloednieuwe mantel zijn gegaan. Waarom de mantel waarmee de eerste Koning der Nederlanden in latere jaren werd afgebeeld niet langer een opstaande kraag had is onbekend. Misschien heeft men de mantel vermaakt toen de mode of de smaak van de koning veranderden. Zeker is dat de geappliqueerde gouden leeuwen van de mantel van Willem I ook door latere koningen en koninginnen zijn gebruikt.
De koningsmantel werd door Willem I en zijn opvolgers op de Nederlandse troon veel gebruikt bij het poseren voor staatsieportretten.
De mantel van Willem II Koning Willem II droeg bij zijn inhuldiging in 1840 een sterk aangepaste koningsmantel. Het opstaande boord was weggenomen. Het is niet helemaal duidelijk of het dezelfde mantel betrof die ook zijn vader 25 jaar eerder droeg maar de geappliqueerde leeuwen van gouddraad lijken hergebruikt te zijn. De mantel van Willem II was meer vierkant gesneden en werd met gouden koorden aan de epauletten van de koning vastgemaakt.