Sócrates Brasileiro Sampaio de Souza Vieira de Oliveira, spelernaam Sócrates, (Belém, 19 februari 1954 – São Paulo, 4 december 2011) was een Braziliaans profvoetballer en politiek activist die speelde als middenvelder.
Sócrates speelde het belangrijkste deel van zijn carrière voor Corinthians, waarmee hij drie keer de Campeonato Paulista won. Verder speelde hij voor Botafogo FC, Fiorentina, Flamengo en Santos. Sócrates speelde tussen 1979 en 1986 zestig interlands voor Brazilië, waarin hij 22 keer scoorde. Hij was aanvoerder van het elftal op het WK van 1982 en nam ook deel aan het WK van 1986. Sócrates sprak zich ook politiek uit, bijvoorbeeld als medeoprichter van de beweging Corinthians Democracia, die zich keerde tegen de Braziliaanse militaire regering. Daarnaast studeerde hij af in geneeskunde, wat hem de bijnaam (De Dokter) opleverde, en filosofie.
Persoonlijk Sócrates werd op 19 februari 1954 geboren in Belém en groeide op in een middenklassengezin. Zijn vader Raimundo de Oliveira was geïnteresseerd in literatuur, in het bijzonder in de Staat van Plato. In 1964 zag Sócrates zijn vader zijn bibliotheek verbranden in verband met dreiging bij een staatsgreep. Sócrates was getrouwd met Kátia Bagnarelli en vader van zes kinderen. Ook de 11 jaar jongere broer van Sócrates, Raí, was een succesvolle profvoetballer. Onder leiding van aanvoerder Dunga won Raí de wereldtitel met Brazilië op het WK 1994 in de Verenigde Staten. Sócrates was bevriend met de sportjournalist Juca Kfouri.
Clubcarrière Botafogo Sócrates speelde in de jeugdopleiding van Botafogo FC, waar hij ook debuteerde in het eerste elftal. Botafogo stond het Sócrates toe om zijn schema aan te passen aan zijn studie geneeskunde. Sócrates bleef voetballen voor Botafogo FC totdat hij zijn diploma behaalde. Sócrates maakte indruk in het Campeonato Paulista, het staatskampioenschap van São Paulo, van 1977. Botafogo FC werd groepswinnaar in het eerste deel van het seizoen en Sócrates kreeg interesse van andere clubs.
Corinthians Corinthians versloeg concurrentie van São Paulo en haalde Sócrates in 1978 over om voor de club te spelen. Op 20 augustus 1978 maakte Sócrates zijn debuut voor Corinthians tegen Santos. Zes dagen later maakte hij in zijn tweede wedstrijd voor Corinthians zijn eerste doelpunt voor de club; hij opende de score in de eerste helft tegen Ferroviária. Sócrates vormde bij Corinthians een sterk elftal met onder anderen Walter Casagrande, Wladimir, Zé Maria, Biro-Biro en Zenon. In 1979 won Sócrates met Corinthians voor het eerst het Campeonato Paulista, het staatskampioenschap van São Paulo. In de finale was Ponte Preta de tegenstander. De eerste wedstrijd werd met 1–0 gewonnen, de tweede wedstrijd eindigde in een 0–0 gelijkspel en in de beslissende derde wedstrijd op 10 februari 1980 opende Sócrates de score bij een 2–0 overwinning.
Het Campeonato Paulista werd in 1982 en 1983 twee jaar op rij gewonnen. Sócrates werd in 1983 verkozen tot Zuid-Amerikaans voetballer van het jaar. Sócrates vertrok in 1984 bij Corinthians. Er werd afscheid genomen met een vriendschappelijke wedstrijd die op 10 juni 1984, ondanks een doelpunt van Sócrates, met 2–1 verloren ging tegen het Jamaicaanse Santos. Sócrates had voor de club zeker 297 wedstrijden gespeeld en zeker 172 doelpunten gemaakt.
Fiorentina Sócrates ging in 1984 in Europa spelen, voor het Italiaanse Fiorentina. Teamgenoten bij het Braziliaanse nationale elftal van het WK 1982 zoals Falcão, Toninho Cerezo en Zico speelden al in de Italiaanse competitie. Ook AS Roma was geïnteresseerd geweest om Sócrates over te nemen. Sócrates koos voor Fiorentina, omdat hij Florence de mooiste stad vond. Bij Fiorentina moest hij de geblesseerde aanvoerder Giancarlo Antognoni vervangen. Met de overgang was naar verluidt 5,3 miljard lire gemoeid. Bovendien speelde Fiorentina een oefenwedstrijd tegen Corinthians. Sócrates maakte zijn eerste doelpunt voor Fiorentina met een stift van buiten het strafschopgebied in een 5–0 overwinning tegen Atalanta.
Sócrates werd echter bekritiseerd vanwege zijn kalmte en een gebrek aan betrokkenheid tijdens wedstrijden. Hij had bij Fiorentina moeite met de kou, de trainingen en het gecontroleerde dieet en zat liever in de universiteitsbibliotheek. Sócrates' gebrek aan tactische discipline en werkethiek en zijn rookgedrag frustreerde trainer Giancarlo De Sisti. Bovendien had zijn opstandigheid gezorgd voor spanningen in de kleedkamer, vooral met de Argentijn Daniel Passarella. In het seizoen 1984/85 eindigde Fiorentina op een teleurstellende negende plek in de Serie A en werd de club uitgeschakeld door Anderlecht in de tweede ronde van de UEFA Cup. Sócrates' periode bij Fiorentina bleef beperkt tot één seizoen, waarin hijzelf 33 wedstrijden speelde en 9 keer scoorde. Hij uitte zich kritisch op het Italiaanse voetbal in het algemeen, maar ook op Fiorentina:
Einde carrière In 1985 keerde Sócrates terug naar Brazilië. Daar speelde hij nog voor Flamengo en Santos. Hij keerde uiteindelijk terug bij Botafogo FC. Sócrates speelde in 1988 mee in een vriendschappelijke wedstrijd tussen een sterrenelftal van Corinthians en het Engelse Corinthian-Casuals. Sócrates maakte namens Corinthians het enige doelpunt in het Estádio do Pacaembu en kwam in de tweede helft juist tien minuten uit voor Corinthian-Casuals. Sócrates beëindigde in 1989 zijn loopbaan als voetballer.
Sócrates speelde in 2004 als speler-trainer nog wel voor het Engelse Garforth Town. Hij had aan Simon Clifford, een vriend van hem en tevens voorzitter van Garfoth Town, de belofte gedaan om een maand in Leeds te verblijven en vier wedstrijden voor de club te spelen. Hij speelde uiteindelijk ongeveer een kwartier mee als invaller bij een 2–2 gelijkspel tegen Tadcaster Albion.
Interlandcarrière thumb|Een ode aan Sócrates bij het stadion van Corinthian-Casuals Sócrates maakte op 17 mei 1979 zijn debuut in het Braziliaans elftal, in een met 6–0 gewonnen vriendschappelijke wedstrijd tegen Paraguay. Aan het einde van de maand maakte hij in een oefenduel met Uruguay (5–1 winst) zijn eerste twee doelpunten voor het nationale elftal. Datzelfde jaar speelde hij mee op de Copa América. In de groepsfase maakte Sócrates beide doelpunten bij een 2–2 gelijkspel tegen Argentinië. In de halve finales kon zijn benutte stafschop niet voorkomen dat Brazilië over twee duels met 4–3 verloor van Paraguay. Sócrates speelde in 1981 ook mee op de Mundialito. Hij scoorde uit een penalty in de finale, die desondanks met 2–1 verloren ging tegen gastland Uruguay.
Bondscoach Telê Santana riep zijn spelers in drie delen op voor het WK 1982 in Spanje. Sócrates voegde zich op 20 april 1982 bij het team op het trainingscentrum in Belo Horizonte in de eerste groep. Hij was benoemd tot aanvoerder voor het toernooi en inspireerde zijn teamgenoten met zijn fitheid en toewijding op de trainingen. Brazilië maakt op het toernooi indruk met snel spel en won al zijn groepswedstrijden tegen de Sovjet-Unie (2–1), Schotland (4–1) en Nieuw-Zeeland (4–0). Sócrates had met een afstandsschot de gelijkmaker gemaakt tegen de Sovjet-Unie en vormde samen met Zico, Falcão en Toninho Cerezo het Magisch Kwartet op het middenveld. Sócrates noemde het Braziliaanse spel "georganiseerde chaos" en zei over vergelijkingen met het Nederland van het WK 1974: "De manier waarop we spelen is gelijk aan die van Holland in 1974, behalve dat wij bekwamere spelers hebben en niet zoveel kansen missen." In de tweede ronde won Brazilië met 2–1 van Argentinië. Sócrates maakte vervolgens tegen Italië de gelijkmaker. Vanwege een hattrick van Paolo Rossi verloor Brazilië met 3–2 en werd het uitgeschakeld door de uiteindelijke winnaar.
Sócrates speelde in 1983 twee wedstrijden mee op de Copa América, tegen Argentinië (0–0) in de groepsfase en in de finale, die over twee wedstrijden met 3–1 werd gewonnen door Uruguay. Op 23 juni 1985 speelde hij zijn vijftigste interland. Het WK-kwalificatieduel met Paraguay eindigde die dag in een 1–1 gelijkspel.
Op het WK 1986 in Mexico was Sócrates wederom actief. Ditmaal moest hij de aanvoerdersband echter laten aan Edinho. Hij maakte in de eerste wedstrijd van het toernooi tegen Spanje het enige doelpunt. Brazilië won vervolgens ook de overige groepswedstrijden, tegen Algerije (1–0) en Noord-Ierland (3–0). In de achtste finale tegen Polen leidde Sócrates met een benutte strafschop een 4–0 overwinning in. In de kwartfinales werd er met 1–1 gelijkgespeeld tegen Frankrijk. In de daaropvolgende strafschoppenserie miste Sócrates Brazilië's eerste mogelijkheid en verloor Brazilië met 4–3. Na afloop van het toernooi nam Sócrates afscheid als international. Hij had in totaal 63 interlands gespeeld waarin hij 25 doelpunten maakte.
Interlands van Sócrates voor № Datum Wedstrijd Uitslag Competitie Goals 1 17 mei 1979 – 6 – 0 Vriendschappelijk 0 2 31 mei 1979 – 5 – 1 2 3 16 augustus 1979 – 2 – 0 Copa América 1979 0 4 23 augustus 1979 – 2 – 2 2 5 24 oktober 1979 – 1 – 2 0 6 31 oktober 1979 – 2 – 2 1 7 8 juni 1980 – 2 – 0 Vriendschappelijk 0 8 15 juni 1980 – 1 – 2 0 9 24 juni 1980 – 2 – 1 0 10 29 juni 1980 – 1 – 1 0 11 27 augustus 1980 – 1 – 0 0 12 25 september 1980 – 2 – 1 0 13 30 oktober 1980 – 6 – 0 1 14 21 december 1980 – 2 – 0 1 15 4 januari 1981 – 1 – 1 Mundialito 0 16 7 januari 1981 – 4 – 1 0 17 10 januari 1981 – 2 – 1 1 18 1 februari 1981 – 1 – 1 Vriendschappelijk 1 19 14 februari 1981 – 0 – 6 1 20 22 februari 1981 – 1 – 2 Kwalificatie WK 1982 1 21 14 maart 1981 – 2 – 1 Vriendschappelijk 0 22 22 maart 1981 – 3 – 1 Kwalificatie WK 1982 0 23 29 maart 1981 – 5 – 0 1 24 12 mei 1981 – 0 – 1 Vriendschappelijk 0 25 15 mei 1981 – 1 – 3 1 26 19 mei 1981 – 1 – 2 0 27 8 juli 1981 – 1 – 0 0 28 28 augustus 1981 – 0 – 0 0 29 28 oktober 1981 – 3 – 0 0 30 3 maart 1982 – 1 – 1 0 31 5 mei 1982 – 3 – 1 0 32 19 mei 1982 – 1 – 1 0 33 27 mei 1982 – 7 – 0 2 34 14 juni 1982 – 2 – 1 WK 1982 1 35 18 juni 1982 – 4 – 1 0 36 23 juni 1982 – 4 – 0 0 37 2 juli 1982 – 3 – 1 0 38 5 juli 1982 – 3 – 2 1 39 28 april 1983 – 3 – 2 Vriendschappelijk 0 40 8 juni 1983 – 0 – 4 1 41 12 juni 1983 – 1 – 1 0 42 17 juni 1983 – 1 – 2 1 43 22 juni 1983 – 3 – 3 0 44 28 juli 1983 – 0 – 0 0 45 14 september 1983 – 0 – 0 Copa América 1983 0 46 4 november 1983 – 1 – 1 0 47 2 juni 1985 – 0 – 2 Kwalificatie WK 1986 0 48 8 juni 1985 – 3 – 1 Vriendschappelijk 0 49 16 juni 1985 – 2 – 0 Kwalificatie WK 1986 0 50 23 juni 1985 – 1 – 1 1 51 30 juni 1985 – 1 – 1 0 52 12 maart 1986 – 2 – 0 Vriendschappelijk 0 53 1 april 1986 – 4 – 0 0 54 17 april 1986 – 3 – 0 0 55 7 mei 1986 – 1 – 1 0 56 1 juni 1986 – 0 – 1 WK 1986 1 57 6 juni 1986 – 1 – 0 0 58 12 juni 1986 – 0 – 3 0 59 16 juni 1986 – 4 – 0 1 60 21 juni 1986 – 1 – 1 n.v.(3–4 pen.) 0
Spelersprofiel Sócrates speelde vooral als aanvallende middenvelder. Hij viel op vanwege zijn elegante speelstijl, intelligentie, passes en hakballen. Volgens Pelé speelde hij dan ook "nog beter achteruit dan vooruit." Bovendien kreeg Sócrates de bijnaam Calcanhar de Ouro (Gouden Hak). Hij kon hoog springen, was snel en had een hard schot. Hij vierde zijn doelpunten befaamd met één gebalde vuist in de lucht, zoals de leden van de Afro-Amerikaanse Black Panther Party. Vanwege zijn studie geneeskunde kreeg Sócrates de bijnaam O Doutor (De Dokter). Door zijn vrienden werd hij echter ook Magrão (Grote Magere) genoemd.
Sócrates werd in 2004 door Pelé opgenomen in de FIFA 100, een lijst van 125 beste voetballers ooit die destijds nog leefden. In 2012 werd de documentaire Les rebelles du foot uitgebracht over rebellerende voetballers, waarin ook Sócrates aan bod kwam. Sinds 2022 wordt op de Ballon d'Or-gala door France Football en Peace and Sport de Sócrates Award uitgereikt aan een speler of trainer die buiten het veld een positieve impact heeft gemaakt.
Politiek activisme thumb|Sócrates (r) in 1984