Een koudegolf is een relatief uitzonderlijke koude periode die in een bepaald gebied plaatsvindt.
Nederland Een koudegolf komt in Nederland maar weinig meer voor. Volgens het KNMI is een koudegolf een aaneengesloten periode van minstens 5 ijsdagen (etmaal waarbij de temperatuur niet boven het vriespunt komt), waarvan op 3 dagen de minimumtemperatuur lager is dan −10,0 graden (strenge vorst).Koudegolf volgens het KNMI. Gearchiveerd op 8 juni 2023. Toch zijn er in elke koude winter een of meer opmerkelijk koude periodes aan te wijzen, waarin het dagen achtereen tot strenge vorst komt en de laagste temperaturen van de hele winter worden gemeten. Dat gebeurt meestal nadat er een dik pak sneeuw is gevallen en het onder een heldere hemel flink kan afkoelen. De laatste keer dat er een koudegolf in Nederland was, was in februari 2012.Na 15 jaar weer koudegolf, NOS, 5 februari 2012. Gearchiveerd op 15 december 2022.
Top drie 1942
Kijkt men naar de koudste periodes van tien dagen in de twintigste eeuw dan is de periode 18-27 januari 1942 in De Bilt de koudste, met een gemiddelde etmaaltemperatuur van −11,3 graden. De extreme koudeperiode begon al een week eerder en vanaf 12 januari 1942 kwam de temperatuur in De Bilt vrijwel elke dag lager dan −10 graden. De laatste dagen werden records gevestigd: op 26 januari 1942 kwam het kwik in De Bilt niet hoger dan −11,2 graden en de nacht die volgde koelde het af tot −24,8 graden, de laagste standen ooit op het hoofdstation van het KNMI gemeten.
Op 27 januari 1942 registreerde Winterswijk −27,4 graden, de laagste temperatuur van de eeuw in Nederland. Op veel plaatsen was het de koudste nacht van de eeuw met 20 tot 25 graden vorst.
1956
De periode 15-24 februari 1956 staat met een gemiddelde temperatuur van −10,5 °C op de tweede plaats. Ook toen viel er veel sneeuw, op de Waddeneilanden meer dan een halve meter. In deze maand vroor het in De Bilt in acht nachten meer dan −15 °C met −21,6 graden als minimum op 15 februari. Op 16 februari 1956 noteerde Uithuizermeeden −26,8 graden, op een na de laagste temperatuur van de eeuw.
1929 De winter van 1929 leverde de op twee na ergste koudegolf: van 11-20 februari was de temperatuur in De Bilt gemiddeld −9,7 graden. Een week lang vroor het hier elke dag zeer streng, meer dan 15 graden onder nul. In Winterswijk werd het op 14 februari van dat jaar −21,5 graden. In Sittard werd het −21,4 graden en in Gemert −20,7 graden.
Koudegolven in Nederland De landelijke koudegolven in De Bilt (Nederland) worden geteld vanaf 1901:KNMI lijst koudegolven. Gearchiveerd op 1 juni 2023.
Nr. Jaar Eerste dag Laatste dag Duur Totaalaantalstrengevorst Koudste dag Min.temperatuurkoudste dag(in °C) Elfstedentocht? 11902 3 december 12 december 10 3 6 december −11,9 - 21908 27 december 31 december 5 5 31 december −16,1 2 januari (1e) 31917 30 januari 6 februari 8 7 1 februari −16,3 27 januari (3e) 41925 3 december 7 december 5 4 5 december −15,3 - 51927 15 december 20 december 6 5 18 december −14,6 - 61929 10 februari 19 februari 10 8 14 februari −18,7 12 februari (4e) 71933 19 januari 27 januari 9 5 27 januari −12,7 - 81938 17 december 26 december 10 7 20 december −15,1 - 91940 1 januari 5 januari 5 3 3 januari −12,4 - 101940 17 januari 22 januari 6 4 20 januari −16,2 30 januari (6e) 111940 9 februari 15 februari 7 4 13 februari −16,5 - 121942 10 januari 27 januari 18 13 27 januari −24,7 22 januari (8e) 131942 31 januari 9 februari 10 4 3 februari −17,4 - 141946 15 december 23 december 9 5 21 december −15,6 - 151947 23 januari 1 februari 10 5 29 januari −13,6 - 161947 4 februari 24 februari 21 6 8 februari −12,3 8 februari (9e) 171954 24 januari 5 februari 13 10 1 februari −13,0 3 februari (10e) 181956 9 februari 26 februari 18 15 16 februari −21,6 14 februari (11e) 191961 23 december 28 december 6 4 26 december −11,7 - 201962-63 22 december 3 januari 13 5 23 december −11,5 - 211963 7 januari 13 januari 7 5 13 januari −15,2 - 221963 17 januari 23 januari 7 5 18 januari −18,2 18 januari (12e) 231963 30 januari 6 februari 8 3 4 februari −11,2 - 241971 2 maart 6 maart 5 3 5 maart −13,9 - 251978-79 31 december 6 januari 7 7 3 januari −17,7 - 261982 6 januari 11 januari 6 4 10 januari −13,6 - 271985 4 januari 11 januari 8 6 8 januari −18,3 - 281985 13 januari 20 januari 8 5 16 januari −13,4 21 februari (13e) 291986 18 februari 23 februari 6 3 21 februari −14,6 26 februari (14e) 301987 10 januari 20 januari 11 5 14 januari −15,2 - 311991 6 februari 11 februari 6 4 9 februari −12,5 - 321996-97 31 december 11 januari 12 6 2 januari −16,0 4 januari (15e) 332012 30 januari 8 februari 10 5 4 februari −18,9 - Nr. Jaar Eerste dag Laatste dag Duur Totaalaantalstrengevorst Koudste dag Min.temperatuurkoudste dag(in °C) Elfstedentocht?
België In België is de definitie vergelijkbaar met die van Nederland: door het KMI wordt een koudegolf gedefinieerd als een aaneensluitende periode van minstens vijf dagen waarop de maxima onder het vriespunt blijven, en waarbij de minima op minstens drie van deze dagen lager zijn dan −10 graden (strenge vorst).
De belangrijkste koudegolven in België waren deze van de winter van 1962-1963 (de langste koudegolf in België, van eind december 1962 tot begin maart 1963), deze van februari 1956 (de meest intense) en deze van de jaren '80 (januari en februari 1985, februari 1986 en januari 1987). De meest recente koudegolf is deze tussen 30 januari en 8 februari 2012.
Tijdens koudegolven kan de temperatuur zakken tot −18 °C in Ukkel (zoals in januari 1940) en tot rond −30 °C in het land (zoals in Rochefort in januari 1940).
Zie ook Koudegetal Vorstperiode Hittegolf Transportkou