miniatuur|A'DAM Toren en andere torens in Overhoeks miniatuur|Huizen met tuintjes in Tuindorp Oostzaan miniatuur|Baanakkerspark miniatuur|Poortwoning aan het Purmerplein in Tuindorp Nieuwendam miniatuur|Bloemenbuurt, 2011 miniatuur|Oosterendstraat in Amsterdam-Noord, 2012 miniatuur|Nieuwendammerdijk miniatuur|Tot Amsterdam-Noord behoren ook de dorpen van Landelijk Noord, zoals Ransdorp miniatuur|Ook een deel van Amsterdam-Noord: Durgerdam langs de Waterlandse Zeedijk miniatuur|Campus Overhoeks, 2017 miniatuur|Station Noord is sinds 2018 het beginpunt van de Noord/Zuidlijn van de metro miniatuur|Holiday Inn Hotel Amsterdam-Noord in het herontwikkelingsgebied Hamerkwartier miniatuur|Noorderpark (metrostation), 2025
Amsterdam-Noord, meestal kortweg Noord genoemd, is een stadsdeel van de gemeente Amsterdam ten noorden van het IJ.
Noord was in 1981, samen met Osdorp, een van de eerste Amsterdamse stadsdelen met een eigen gekozen stadsdeelraad. Tot 19 maart 2014 had het stadsdeel tevens de wettelijke status van deelgemeente. Daarna bleef Noord als stadsdeel bestaan, terwijl de daaraan verbonden bestuursvorm verschillende malen werd gewijzigd.
Het stadsdeel heeft tegenwoordig een dagelijks bestuur en een rechtstreeks gekozen stadsdeelcommissie.
Geografie en indeling
Voor het gebiedsgericht werken is Noord sinds 24 maart 2022 verdeeld in drie gebieden: Noord-West, Oud-Noord en Noord-Oost.
De codes GN18, GN19 en GN20 zijn de gemeentelijke gebiedscodes van deze gebieden voor gebiedsgericht werken (GGW-gebieden). Daarnaast kent Noord een statistische indeling in wijken en buurten. De lettercombinaties NA tot en met NQ zijn de gemeentelijke wijkcodes die binnen de Amsterdamse gebiedsregistratie voor de wijken van Noord worden gebruikt.
De indeling in GGW-gebieden en de statistische wijkindeling vallen niet overal volledig samen. Met name de wijk Noordelijke IJ-oevers-West (NB) ligt deels in Noord-West en deels in Oud-Noord. Zo behoren de buurten Cornelis Douwesterrein-West en Cornelis Douwesterrein-Oost binnen deze wijk tot Noord-West, terwijl onder meer Buiksloterham en Overhoeks tot Oud-Noord behoren.
Noord-West (GN18) Oostzanerwerf (NA) Noordelijke IJ-oevers-West (NB; gedeeltelijk) Tuindorp Oostzaan (NC) Kadoelen (ND) Banne Buiksloot (NE)
Oud-Noord (GN19) Noordelijke IJ-oevers-West (NB; gedeeltelijk) Nieuwendammerdijk/Buiksloterdijk (NF) Volewijck (NK) IJplein/Vogelbuurt (NL) Tuindorp Buiksloot (NM) Tuindorp Nieuwendam (NN) Noordelijke IJ-oevers-Oost (NP)
Noord-Oost (GN20) Elzenhagen (NG) Buikslotermeer (NH) Waterlandpleinbuurt (NJ) Waterland (NQ)
De wijk Waterland (NQ) ligt binnen het GGW-gebied Noord-Oost. Een groot deel daarvan wordt doorgaans Landelijk Noord genoemd. Landelijk Noord is geen afzonderlijke formele wijk en evenmin een afzonderlijk GGW-gebied, maar een geografische gebiedsaanduiding die ook door de gemeente wordt gebruikt. Tot Landelijk Noord behoren onder meer de dorpen Zunderdorp, Ransdorp, Holysloot en Durgerdam. Ook Schellingwoude wordt in geografische zin tot het landelijke deel van Noord gerekend, al kunnen gemeentelijke projectgrenzen voor Landelijk Noord daarvan afwijken. Binnen de statistische gebiedsindeling liggen deze dorpen als buurten geheel of gedeeltelijk in de wijk Waterland.
Beschermde dorpsgezichten De dorpen Durgerdam, Ransdorp en Holysloot zijn sinds 1976 Rijksbeschermde dorpsgezichten.Rijksbeschermde stadsgezichten, www.amsterdam.nl Zie Rijksbeschermd gezicht Durgerdam, Rijksbeschermd gezicht Ransdorp, Rijksbeschermd gezicht Holysloot.
Beschermd stadsgezicht Op 3 maart 2014 is Amsterdam-Noord aangewezen als beschermd stadsgezicht. Naast de dijkdorpen langs de Waterlandse Zeedijk (Schellingwoude, Nieuwendam, Buiksloot en de lintbebouwing Oostzanerdijk) en Oud-Noord (Van der Pekbuurt en Vogelbuurt) met de strook langs het Noordhollandsch Kanaal, zijn ook de tuindorpen Nieuwendam, Buiksloot, Oostzaan, Disteldorp en Vogeldorp onderdeel van dit Rijksbeschermd stadsgezicht.
Parken Het Vliegenbos, dat lang Amsterdams grootste park was, is een bekend dagje uit voor vele Amsterdammers. Andere parken in Noord zijn: Baanakkerspark, Schellingwouderpark, Florapark en Volewijkspark. Deze beide laatste parken aan weerszijden van het Noordhollandsch Kanaal zijn in 2014 samengevoegd tot het Noorderpark.
Verbindingen met de overkant van het IJ
Amsterdam-Noord is van de rest van de stad gescheiden door het IJ. Er liggen onder het IJ vijf tunnelbuizen: twee Coentunnels, de IJ-tunnel, de Zeeburgertunnel, de buis voor de Noord/Zuidlijn, en er zijn zes verbindingen met pontveren.
Tot 1957 waren, behalve via de Oranjesluizen, de beide delen van de stad uitsluitend per veerpont verbonden. Het Buiksloterveer werd al in 1308 genoemd. Sinds 1556 is het in handen van de stad. Vanaf 1897 verzorgden de Gemeenteveren (sinds 1943 de Gemeentetram) de verbindingenmet stoomponten. Er voeren dagelijks drie verschillende lijnen vanaf de De Ruijterkade achter het Centraal Station naar Amsterdam-Noord. Vanaf 1924 waren er twee buslijnen in Noord, die met de pont overstaken naar de Binnenstad. Plannen voor tramlijnen kwamen niet tot uitvoering. Wel was er tussen 1888 en 1956 een tramlijn vanaf Amsterdam-Noord naar Edam en andere plaatsen in Waterland. Sindsdien rijden er bussen.
In 1957 werd de eerste vaste oeververbinding geopend, de Schellingwouderbrug. In 1966 kwam de eerste tunnel gereed, de Coentunnel, in 1968 gevolgd door de IJ-tunnel. In 1990 werd de Zeeburgertunnel geopend, onderdeel van de datzelfde jaar geopende Ringweg Noord, onderdeel van de A10. In 2013 kwam de Tweede Coentunnel gereed.
Metrolijn 52, ook bekend als de Noord/Zuidlijn, heeft in Amsterdam-Noord de stations Noord (vlak bij het Buikslotermeerplein) en Noorderpark. Vanaf 2003 werd gebouwd aan deze lijn (waaronder de tunnel onder het IJ), die Amsterdam-Noord sinds 2018 via het Centraal Station met Amsterdam-Zuid verbindt.
De gemeente had plannen voor de bouw van de Javabrug, een fietsbrug tussen het Java-eiland en Amsterdam-Noord. Daarnaast doet de gemeente onderzoek naar een mogelijke voetgangerstunnel vanaf het Centraal Station naar Noord, en een eventuele brug vanaf het Stenen Hoofd bij de Silodam. De plannen voor de Javabrug zijn op verzet vanuit de rijksoverheid gestuit.Minister gaat voor brug over het IJ liggen, Het Parool, 22 maart 2017. Gearchiveerd op 21 december 2018. In 2020 kwam een commissie met een uitgebreid rapport over mogelijke nieuwe oeververbindingen. Hierin werd een Oostbrug voorgesteld vanaf het Azartplein (in plaats vanaf het Java-eiland) naar de Johan van Hasseltweg en een Westbrug vanaf de Haparandadam naar het NDSM-terrein. Ook werd hier wederom een voetgangerstunnel vanaf het Centraal Station genoemd alsmede nieuwe pontverbindingen.
Regionale verbindingen Van 1889 tot 1956 stond aan de Valkenweg het Tramstation Amsterdam-Noord. Vandaar reden de Waterlandse tram en het lijntje naar Purmerend de provincie in. Het "bootje van Bergman" zorgde voor een verbinding met het Stationsplein in Amsterdam-Centrum. Zo reisden tientallen jaren de Volendamse dienstboden naar hun werkhuizen in de stad.
Stadsdeelbestuur
Amsterdam-Noord kent sinds 1981 een vorm van binnengemeentelijk bestuur. De institutionele inrichting daarvan is verschillende malen gewijzigd. Tot 19 maart 2014 had Noord een rechtstreeks gekozen stadsdeelraad en was het stadsdeel tevens een deelgemeente. Na de landelijke afschaffing van de deelgemeenten werd voor de periode 2014–2018 een gekozen bestuurscommissie ingesteld. Sinds 2018 heeft Noord een dagelijks bestuur en een rechtstreeks gekozen stadsdeelcommissie; de inrichting daarvan werd in 2022 opnieuw gewijzigd.
Huidig stelsel
Het huidige stelsel is geregeld in de Verordening op de stadsdelen en het stadsgebied Amsterdam 2022.
Het dagelijks bestuur van Noord vormt een bestuurscommissie als bedoeld in artikel 83 van de Gemeentewet en treedt op als verlengd lokaal bestuur van het college van burgemeester en wethouders. Het bestaat uit drie leden. Zij worden op voordracht van het college door de gemeenteraad benoemd, nadat de stadsdeelcommissie over de kandidaten is gehoord. Het dagelijks bestuur voert dagelijkse bestuur- en beheerstaken uit en oefent taken en bevoegdheden uit die door het college of de burgemeester aan het stadsdeel zijn opgedragen.
De stadsdeelcommissie is eveneens een bestuurscommissie als bedoeld in artikel 83 van de Gemeentewet. Zij wordt rechtstreeks gekozen door de inwoners van Noord, vertegenwoordigt de inwoners van het stadsdeel, geeft richting aan het dagelijks bestuur en controleert de uitoefening van diens taken en bevoegdheden. Daarnaast brengt de commissie gevraagd en ongevraagd advies uit over aangelegenheden die het stadsdeel betreffen.
De stadsdeelcommissie Noord telt elf leden. De verkiezingen vinden iedere vier jaar gelijktijdig met de gemeenteraadsverkiezingen plaats.
Stadsdeelraad 1981–2014
Van 1981 tot 19 maart 2014 had Noord een rechtstreeks gekozen stadsdeelraad. De stadsdeelraad vormde het vertegenwoordigende orgaan van het stadsdeel en controleerde het dagelijks bestuur. In de laatste wettelijke periode was Noord als deelgemeente ingericht.
De zetelverdeling bij de stadsdeelraadsverkiezingen van 1994 tot en met 2010 was:
Partij 1994 1998 2002 2006 2010 PvdA 10 10 8 13 10 VVD 6 6 4 3 5 GroenLinks 4 3 3 3 4 SP 3 3 2 4 3 Leefbaar Noord – – 5 2 2 CDA 3 2 3 2 1 Belangen Partij Noord 5 4 2 1 1 D66 5 1 1 – 2 De Groenen 1 1 1 1 – Boven Y Partij – – – – 1 Senioren 2000 – 1 – – – Totaal 37 31 29 29 29
De gemeente Amsterdam publiceert historische verkiezingsgegevens van de stadsdeelraden via Onderzoek en Statistiek.
Bestuurscommissie 2014–2018
Met de afschaffing van de deelgemeenten hield de stadsdeelraad op 19 maart 2014 op te bestaan. Voor Noord werd vervolgens een territoriale bestuurscommissie ingesteld op grond van artikel 83 van de Gemeentewet. Voor deze bestuurscommissie werden in 2014 rechtstreeks verkiezingen gehouden.
De bestuurscommissie was juridisch geen voortzetting van de voormalige deelgemeente en had een beperkter taken- en bevoegdhedenpakket. In 2018 werd dit stelsel vervangen door een benoemd dagelijks bestuur en een rechtstreeks gekozen stadsdeelcommissie.
Stadsdeelcommissie sinds 2018
Sinds 2018 kiezen de inwoners van Noord rechtstreeks een stadsdeelcommissie. In de periode 2018–2022 had deze commissie een andere juridische positie en een sterker adviserende rol dan onder het huidige stelsel. Sinds 2022 is de stadsdeelcommissie zelf een bestuurscommissie ex artikel 83 Gemeentewet en heeft zij naast haar adviserende functie expliciet een vertegenwoordigende, richtinggevende en controlerende rol.
De zetelverdeling na de verkiezingen van 2018, 2022 en 2026 was:
Partij of groepering 2018 2022 2026 GroenLinks 3 3 2 PvdA 3 2 2 D66 2 1 2 SP 2 – 1 VVD 1 1 1 Partij van de Ouderen 1 1 – DENK – 1 1 Groene Basis Piraten – 1 – FvD – 1 – De Stem van Amsterdam – – 1 BIJ1 – – 1 Totaal 12 11 11
Na de verkiezingen van 2026 zijn de gekozen leden van GroenLinks en de PvdA gezamenlijk gaan optreden onder de naam PRO. De actuele commissie bestaat daardoor uit PRO (4), D66 (2), De Stem van Amsterdam (1), VVD (1), DENK (1), BIJ1 (1) en SP (1).
Geschiedenis Amsterdam benoorden het IJ bestond aanvankelijk slechts uit een schiereilandje, de Volewijck, waarover de stad in 1393 zeggenschap kreeg (recht van ambachtsheerlijkheid). Tot 1795 was hier het galgenveld, waar de lijken van veroordeelden na de executie werden opgehangen, als afschrikwekkend voorbeeld. Boven Amsterdam lag Waterland, met dorpen als Buiksloot, Nieuwendam en Durgerdam. In 1629 werd de Buikslotermeer ten oosten van Buiksloot drooggemalen in de hoop op vruchtbare landbouwgrond, maar de poldergrond bleek alleen geschikt voor grasland. Ten zuiden was er tot 1851 de Buiksloterham, een inham van het IJ.