De Oude en Primitieve Ritus Memphis-Misraïm is een ritus binnen de vrijmetselarij die is ontstaan uit de fusie van de Ritus van Memphis en de Ritus van Misraïm in 1881. De ritus wordt toegepast in de hogere gradenvrijmetselarij en wordt ook wel de Egyptische ritus genoemd, vanwege het veelvuldige gebruik van elementen uit het hermetisme en oude Egyptische symbolen.
De ritus wordt gekenmerkt door een zeer uitgebreid gradenstelsel, in totaal kent de ritus 99 graden. Deze worden niet alle toegepast, een aantal worden per communicatie verleend. De ritus benadrukt zowel de studie van de esoterie als sociale ontwikkelling, en omvat spirituele elementen vanuit het hermetisme en de kabbala gecombineerd met humanistische idealen.
Na een aantal afscheuringen en herschikkingen wordt de ritus anno 2026 beoefend in loges in verschillende landen en obediënties, voornamelijk in Europa maar ook in andere werelddelen.
Geschiedenis
Voorgeschiedenis miniatuur|Giuseppe Balsamo, 'graaf Cagliostro'. Marmeren buste Jean-Antoine Houdon, 1786.In de tweede helft van de achttiende eeuw was er grote belangstelling in het Westen voor de Egyptische cultuur, ook wel bekend als Egyptomanie. Er ontwikkelde zich binnen de vrijmetselarij een stroming die de oorsprong ervan in Egypte plaatste, in afwijking van wat tot dan toe werd aangenomen.
Een van de eerste aanhangers hiervan was de uit Pruisen afkomstige Karl Friedrich von Koppen (1734-1797) die de orde van de Architectes Africaines (Duits: Afrikanische Bauherren) oprichtte in 1767. Het gedachtegoed van de orde was vastgelegd in een tekst genaamd Crata Repoa, waarin zeven graden van inwijding van een Egyptische priester werden beschreven.
Een andere belangrijke ontwikkeling was de creatie van een Egyptische vrijmetselaarsritus door Giuseppe Balsamo (1743-1795), ook wel bekend als graaf Cagliostro, avonturier en esoterist. In deze ritus vermengde hij hermetisme en de alchemie met elementen uit de joods-christelijke tradities. Hij stichtte meerdere loges waaronder in 1784 loge La Sagesse Triomphante in Lyon, welke moest fungeren als centrum van de ritus.
De ritus van Cagliostro verspreidde zich snel in Frankrijk en daarbuiten, maar in 1785 werd hij – zonder echte harde bewijzen – genoemd in de diamanten halssnoer-affaire, een van de belangrijkste incidenten die leidden tot de Franse Revolutie. Door zijn vermeende inmenging in dit schandaal werd hij gevangen gezet in de Bastille. Na zijn vrijlating in 1786 werd hij het land uitgezet. De ritus verdween hierna snel, maar wordt wel gezien als een bouwsteen voor latere riten.
Ritus van Misraïm miniatuur|Marc Bédarride, afbeelding uit 1845 De precieze oorsprong van de ritus van Misraïm is onhelder, maar algemeen word aangenomen dat een ritus van deze naam ruim voor 1800 al bestond in Italië en de Ionische eilanden. Misraïm (of Mitsrajim) is in de Bijbel de Hebreeuwse naam voor Egypte en de naam van de stamvader van de Egyptenaren.
Grondleggers van de ritus van Misraïm waren Charles Lechangeur (1791-1812/13) en de gebroeders Bédarride: Michel (1778-1856), Marc (1776-1846) en Joseph (1787-1840). Charles Lechangeur - officier in het leger van Napoleon - ontwikkelde begin negentiende eeuw de ritus van Misraïm met een gradenstelsel van 77 graden. In 1810 verleende hij de 77e graad van deze ritus aan Marc en Michel Bédarride, welke eveneens gediend hadden in leger. De drie gebroeders Bédarride breidden het gradenstelsel van de ritus uit van 77 tot 90 graden en richtten op 9 april 1815 een Supréme Grand Conseil Général du 90e Degré op in Parijs. De eerste loge binnen deze orde van Misraïm was loge Arc-en-Ciel die op 19 mei 1815 werd opgericht.
De orde van Misraïm van de gebroeders Bédarride was succesvol, en het aantal loges nam gestaag toe. In 1822 werd er echter een huiszoeking gedaan bij Marc Bédarride. De Carbonari - een revolutionare beweging - bleek geïnfiltreerd te zijn in de orde en de overheid greep na verklikking in. De orde werd beschouwd als een dekmantel voor de Carbonari en werd verboden. Pas na de Julirevolutie van 1830 mocht de orde haar werkzaamheden weer hervatten.
Na een periode van relatief weinig activiteit werd in 1882-1890 de ritus van Misraïm gaandeweg erkend door het Grand Oriënt de France, welke dat daarvoor steeds geweigerd had. De orde van Misraïm maakte vanaf 1884 een periode van groei door, in haast alle grote steden in Frankrijk waren loges te vinden en ook in het buitenland werden loges opgericht, onder meer in Engeland. In 1890 ontstond er echter een schisma in de orde, en een groot deel van de leden stapte over naar het Grand Orient de France. Alleen de loge Arc-en-Ciel bleef nog over, en in 1900 werd de orde opgeheven.
Ritus van Memphis miniatuur|Jacques Etienne Marconis de Nègre De grondlegger van de ritus van Memphis was de schrijver Jacques Etienne Marconis de Nègre (1795-1868). Zijn vader, Gabriel Mathieu Marconis, was met het leger van Napoleon in Egypte geweest en zou in 1815 een loge hebben opgericht in Montauban genaamd Les Disciples de Memphis, welke werkte met rituelen met Egyptische invloeden en slechts een jaar bestond.
Jacques Etienne Marconis de Nègre - de Nègre was de achternaam van zijn moeder - werd in 1823 ingewijd in de orde van Misraïm in Parijs. Na korte tijd werd hij uit de orde gezet om er in 1833 opnieuw in te worden opgenomen. In 1838 werd hij opnieuw uit de orde gezet, waarna hij een nieuwe orde en een bijbehorende nieuwe ritus creëerde met 97 graden: de ritus van Memphis. De naam verwijst naar de stad Memphis, een belangrijk religieus centrum in het oude Egypte.
Nadat er een aantal loges waren gesticht binnen de nieuwe orde ontstond er een vorm van concurrentiestrijd met de orde van Misraïm. In 1841 moesten na een gerechtelijk bevel - aangevraagd door de orde van Misraïm - de loges van de orde van Memphis sluiten. Na de Februarirevolutie in 1848 konden de werkzaamheden echter weer worden hervat.
De ritus werd inmiddels ook buiten Frankrijk op verschillende plaatsen toegepast, onder meer in Engeland, Egypte, Italië en de Verenigde Staten werden loges opgericht. In 1862 werd een accoord gesloten tussen Marconis de Nègre en het Grand Orient de France: in Frankrijk kwam de ritus volledig onder de jurisdictie van het Grand Orient de France maar werd daarbij teruggebracht tot drieëndertig graden.Tegelijkertijd ontving Harry J. Seymour - nationaal grootmeester in de Verenigde Staten - een patent om een zelfstandige orde van Memphis in de Verenigde Staten te mogen oprichten met gebruikmaking van de gereduceerde nieuwe ritus. In Frankrijk hield de orde van Memphis op te bestaan.
De ritus van Memphis-Misraïm miniatuur|Giuseppe Garibaldi, afbeelding uit 1866In 1871 verleende Harry J. Seymour een patent aan de Engelse schrijver en occultist John Yarker (1833-1913) om een zelfstandige orde van Memphis te mogen oprichten in Engeland. Bij de oprichting hiervan in 1872 werd John Yarker nationaal grootmeester en de Italiaanse revolutionair Giuseppe Garibaldi (1807-1882) erelid. Garibaldi was in 1864 grootmeester van de grootloge van Italië geworden en later nationaal grootmeester van de ritus van Memphis aldaar.
In 1880 wisselden de Engelse orde van Memphis en de Franse orde van Misraïm patenten uit. Dit leidde tot de vorming van de ritus van Memphis-Misraïm in 1881 waarbij de beide eerdere riten gecombineerd werden met een gradensysteem dat 99 graden telde. Garibaldi werd hierbij verkozen tot Grote Hiërofant - internationaal grootmeester - van een nieuwe internationale orde van Memphis-Misraïm, deze nieuwe orde had jurisdictie in Engeland, de Verenigde Staten, Roemenië en Italië. De landelijke orden werden voortaan aangeduid als Soeverein Sanctuarium.
Na het overlijden van Garibaldi in 1882 ontstond er aanvankelijk een onduidelijke situatie met betrekking tot wie de leiding had van de internationale orde. In 1902 werd John Yarker zelf internationaal grootmeester van de orde en in deze hoedanigheid verstrekte hij in 1902 de journalist en esotericus Theodor Reuß (1855-1923), een patent om in Duitsland een Soeverein Sanctuarium van Memphis-Misraïm op te richten. Reuß volgde op zijn beurt Yarker op als internationaal grootmeester na diens overlijden in 1913. Na het overlijden van Reuß in 1923 kwam er echter geen duidelijke opvolger meer.
Memphis-Misraïm in Frankrijk miniatuur|Robert Ambelain, foto 1956In 1908 had de auteur en esotericus Gerard Encausse (1865-1916), beter bekend onder zijn pseudoniem Papus, een patent van Theodor Reuß ontvangen om in Frankrijk een Soeverein Sanctuarium van Memphis-Misraïm op te richten. Papus was ingewijd in verschillende initatieke genootschappen en had onder meer de Ordre Martiniste opgericht. Onder zijn leiding en die van zijn opvolgers nam de Franse orde geleidelijk de leidende rol rondom de ritus van Memphis-Misraïm over.
Een van zijn opvolgers was Constant Chevillon (1880-1944), die in 1938 grootmeester van de Franse orde werd. Chevillon werd tijdens de Tweede Wereldoorlog op 25 maart 1944 in Lyon vermoord door de Milice Française, een para-militaire eenheid opgericht door Vichy-Frankrijk.
Een belangrijke rol was ook weggelegd voor de auteur en esotericus Robert Ambelain (1907-1997). Hij werd in 1939 ingewijd in de ritus door Constant Chevillon en leidde gedurende de Tweede Wereldoorlog een clandestiene loge in zijn woning in Parijs. Ook richtte hij in 1942 de Élus Coëns opnieuw op, een theürgische organisatie uit de achttiende eeuw. Van 1960 tot 1985 was hij grootmeester van het Franse Soeverein Sanctuarium, gedurende welke periode hij de ritus grondig herzag.
Eind twintigste eeuw viel de Franse orde door interne verdeeldheid en afscheuringen grotendeels uit elkaar.
Graden miniatuur|Cordon vijfennegentigste graad Memphis-Misraïm De ritus kent in de meest toegepaste vorm negenennegentig graden en is daarmee qua gradenstelsel de meest uitgebreide ritus binnen de hedendaagse vrijmetselarij. Er wordt echter niet in al deze graden gewerkt, sommige worden bij communicatie verleend.
De eerste drie basisgraden van leerling, gezel en meester worden in een symbolieke loge verleend. De vierde tot en met de drieëndertigste graad komen overeen met de graden van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus, dit wordt ook wel de filosofische graden genoemd. Het maçonnieke spel van Memphis-Misraïm begint feitelijk pas vanaf de vierendertigste graad. De hoogste graden worden ook wel aangeduid als Arcana Arcanorum, Latijn voor 'geheim der geheimen'.
In onderstaande tabel een overzicht van alle graden, en in welk type loge zij verleend worden.