Groenlo (; Nedersaksisch: Grolle, Oud-Nederlands: Grol) is een stad in de regio Achterhoek in de Nederlandse provincie Gelderland. Tot 1 januari 2005 was Groenlo een zelfstandige gemeente en tot 19 mei 2006 was Groenlo de officiële naam van de nieuwe gemeente, die vervolgens hernoemd is naar Oost Gelre. Op had Groenlo samen met de buurtschap Zwolle inwoners.
Geschiedenis Ligging Groenlo is ontstaan in het begin van de zevende eeuw, zo rond 610, toen de Saksen zich in de Achterhoek vestigden. De naam Groenlo refereert waarschijnlijk aan een groen loo, groen bos, dat in de buurt lag op hoger gelegen grond. (Germaans: Grõni- "groen" + lauha- "bosje op hoge zandgrond" (1960): Toponymisch Woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226) Brussel: Belgisch Universitair Centrum Voor Neerlandistiek. Gearchiveerd op 12 januari 2015.). Dit is ook een verklaring voor het oude wapen van Groenlo: een groene boom. In de loop der tijden treft men verschillende namen aan in boeken en op kaarten, zoals "Groenlo", "Groenloo", "Groonlo", "Gronlo", "Grol". De naam Groenlo is gebleven, terwijl in de volksmond "Grol", vereeuwigd door Vondel in zijn gedicht over de verovering van Grol, is blijven voortleven. Het bijvoeglijk naamwoord is "Grols".
Groenlo is gesticht aan de hoge kant van het riviertje de Groenlose Slinge. Aan deze kant van de rivier lagen diverse essen. Een aantal van deze namen komen nog terug in het hedendaagse Groenlo, zoals de Oosteresch en de Hartrijze. De noordzijde van de Groenlose Slinge was een lager gelegen gebied. Voor de rest lag rondom Groenlo een aantal moerassen waarvan de meeste in de loop der eeuwen zijn ontgonnen. De Saksen lieten zich niet makkelijk bekeren, zodat het tot de 9e eeuw geduurd heeft voor het christendom zich hier kon vestigen. Waarschijnlijk zijn Ludgerus en metgezellen uit Münster verantwoordelijk voor de kerstening. Zo rond 809 ontstond het kerspel Groenlo, met de eerste eenvoudige parochiekerk gewijd aan de heilige Calixtus. Vanuit de tot het Bisdom Münster behorende moederkerk in Groenlo werden later andere kerken gesticht in naburige plaatsen zoals Eibergen, Borculo en Lichtenvoorde. Staatkundig behoorde Groenlo tot het graafschap Lohn. Toen de Heerlijkheid Borculo zich afscheidde van Lohn, ging Groenlo naar de Heren van Borculo.
Stadsrechten miniatuur|links|Groenlo in 1674 Groenlo was als stad in belang gegroeid en was omringd door wallen en was een van de vijf stemhebbende steden binnen de Staten van het kwartier Zutphen, naast Zutphen, Doetinchem, Doesburg en Lochem. In 1236 kocht Graaf Otto II van Gelre het gebied van Grol (en bijbehorend rechtsgebied) van Hendrik, heer van Borculo. Het platteland van het kerspel Groenlo bleef deel van Borculo. In 1246 droeg Herman van Loon de wereldlijke macht van Eibergen, Neede, Groenlo en Geesteren over aan de Graaf van Gelre, maar hiervoor bleek hij niet bevoegd. Hierdoor ontglipten alle gebieden, met uitzondering van Groenlo, aan de handen van Gelre en bleven bij de heerlijkheid Borculo. Groenlo was nu een Gelderse exclave omsloten door de heerlijkheid Borculo en Lichtenvoorde, en hierdoor was Groenlo het kleinste ambt van het kwartier Zutphen. Op 2 december 1277 kreeg het Stadsrechten van Graaf Reinoud I van Zutphen (sloet II no. 991) en groeide de welvaart. Er waren zes raden, van wie twee burgemeesters en vier schepenen. In het jaar 1265 is het vroegst bekende optreden van een richter en schepenen in Groenlo. De richter van Groenlo ontving zijn commissie van de landdrost der Graafschap Zutphen. Dit schijnt er op te wijzen dat ook Groenlo, evenals Doesburg en Lochem, oudtijds tot het landdrost heeft behoord. Het rechterlijk archief is zeer incompleet. Sinds 1406 behoorde Groenlo tot het leengebied van de bisschoppen van Münster.
De stad vormde een handelscentrum aan de weg Duitsland - Holland, waardoor Groenlo profiteerde van Hanzekooplieden. Hierdoor ontstond er een bloeiend gildewezen, met ambachten, broederschappen en stichtingen. Vanwege haar welvaart moest Groenlo zich veilig stellen voor belagers. In 1334 werd de stad ommuurd. In 1550 legde bouwmeester Marcelis Keldermans op last van keizer Karel V nieuwe wallen en grachten in een vijfhoekige versterking aan.
Bij Groenlo lagen in deze periode drie kastelen, waarvan Marveld en Marhulsen als naam terugkomen in een recreatiepark en een manege. Het 13e-eeuwse kasteel van Groenlo is in 1506 afgebroken.
Tachtigjarige Oorlog miniatuur|links|Belegering door Spinola in 1606. Peeter Snayers Groenlo vormde in de 16e en 17e eeuw een sterke vesting, die als welvarende grensstad herhaaldelijk werd belegerd, vooral tijdens de Tachtigjarige Oorlog. In 1576 kwam Groenlo aan Staatse zijde. In 1580 viel de stad in Spaanse handen door de overgelopen George van Lalaing (Graaf van Rennenberg), stadhouder van de noordelijke gewesten. Na een onsuccesvolle poging in 1595, werd de stad in 1597 eindelijk door Maurits van Nassau heroverd voor de Nederlanden, waarna in 1606 Grol opnieuw heroverd werd door de Spaanse troepen onder leiding van Spinola. Tussen de belegeringen door werden de muren en grachten van Groenlo steeds verder uitgebouwd en versterkt. Nog in 1605 bezocht de bekende vestingbouwkundige Adriaen Anthonisz de stad.Achterhoeks Archief. Gearchiveerd op 19 juli 2023. In 1627 werd Grol definitief heroverd door Frederik Hendrik na het groots opgezette Beleg van Grol, een van zijn schitterendste wapenfeiten, door Hugo de Groot vereeuwigd in zijn Obsidia Grollae, alsmede door Joost van den Vondel in zijn lofdicht "Verovering van Grol door Frederick Henrick, Prince van Oranje". Na het Beleg van Grol in 1672, was de stad tot 1674 bezet door de Bisschop van Münster, Bernhard von Galen.Het Rechterlijke Archief der stad Groenlo, Gelderland boek nummer 153 In het laatstgenoemde jaar werden de meeste vestingwerken afgebroken en verloor de stad haar functie als vesting aan de grens. In de eerste helft van de 19e eeuw werden de stadspoorten en meer delen van de omwalling afgebroken, waardoor de stad kon groeien, onder andere voor de bouw van de Nieuwe Calixtuskerk. Door de vele belegeringen met de daarmee samen gaande branden en vernielingen heeft Groenlo erg te lijden gehad, waardoor veel waardevol bezit verloren is gegaan. De Oude Calixtuskerk heeft de tand des tijds echter doorstaan, met de nodige reparaties. In de kerk is sinds 2025 het Nationaal Museum Tachtigjarige Oorlog gevestigd.
Hollandse oorlogen miniatuur|Het Grols Kanon op de Kanonswal miniatuur|Beleg van Groenlo in 1627 (Collectie UB Leiden) Ook het rampjaar 1672 is aan Groenlo niet onopgemerkt voorbijgegaan. Hoewel de meeste versterkingen na 1672 zijn afgebroken, zijn in Groenlo nog steeds bastions, grachten en kanonnen te vinden. In het kader van historisch toerisme worden enkele oude vestingwerken in Groenlo en omstreken in ere hersteld. De Groenlose Slinge, die eerder door de stadsgracht liep, is verplaatst naar het noorden van Groenlo.
Groenlo is samen met Lichtenvoorde een katholieke enclave in de Achterhoek, een overblijfsel van honderden jaren invloed van het bisdom Münster en langdurige Spaanse bezetting. Als gevolg hiervan is een zuidelijke, bourgondische levensstijl overgebleven in Groenlo. Er is relatief veel horeca te vinden en er worden meerdere jaarlijkse evenementen georganiseerd.
Tweede Wereldoorlog Als stadje aan de grens werd Groenlo al vroeg op 10 mei 1940 door de Duitsers ingenomen, en de eerste Nederlandse krijgsgevangene van de oorlog werd er gevangengenomen. Tijdens de oorlog werden honderden Grollenaren gedwongen om 'schansen' te graven voor de Duitsers, onder andere bij Zevenaar. Na Dolle Dinsdag werd de stad overspoeld door NSB'ers en namen de spanningen toe. Op 24 februari 1945 werd de binnenstad van Groenlo getroffen door een Engels bombardement, waarbij meerdere slachtoffers vielen. De eigenlijke doelen (een fabriek en het hoofdkwartier van de Duitsers) werden niet geraakt, wel winkels, woonhuizen en de Oude Calixtuskerk, die zwaar gehavend werd. Voor Groenlo eindigde de Tweede Wereldoorlog op 31 maart 1945, toen het door Britse militairen uit Ierland en Engeland van de Guards Armoured Division werd bevrijd. De Duitsers bliezen twee van de drie bruggen over de gracht op, maar de stad werd desondanks snel ingenomen. Rondom Groenlo werd nog wel gevochten door Duitse militairen verschanst in boerderijen. Door de nabijheid van agrarische omgeving heeft Groenlo weinig honger gekend tijdens de oorlog. Door beschietingen, bombardementen en martelingen kwamen in de parochie van Groenlo 30 mensen om het leven tijdens de oorlog. De stad had in deze tijd zo'n 2.300 inwoners. thumb|Joodse begraafplaats in Groenlo Mogelijk was er al in de 13e eeuw een Jood die een stuk grond bezat in Groenlo, maar eerst in de tweede helft van de 17e-eeuws kregen meerdere Joodse families toestemming zich in Groenlo te vestigen.Hans Kooger (2001) Het Oude Volk, blz. 224, Staring Instituut, Doetinchem Vanaf oktober 1941 vonden in Groenlo razzia's plaats op Joden. De prominente Joodse gemeenschap in Groenlo, met een synagoge en een begraafplaats, is door de Holocaust grotendeels vernietigd. Na de oorlog werd de sjoel nog enkele jaren gebruikt door teruggekeerde Joden. In 1949 werd de gemeenschap opgeheven. In het lokale Grolse dialect zijn nog steeds Jiddische uitdrukkingen te vinden.
Zorg en welzijn Groenlo had tot halverwege de jaren tachtig een ziekenhuis, het Sint Vincentius Ziekenhuis. Daarna werd in de gebouwen het verpleeghuis De Molenberg van het zorgconglomeraat 'Marga Klompé' gevestigd.
Foto's
Cultuur Bezienswaardigheden miniatuur|De stadsgracht rond Groenlo is nog altijd aanwezig.
Groenlo heeft als oude stad diverse bezienswaardigheden die refereren aan de historie van de stad, met name van de tijd van de tachtigjarige oorlog. Hieronder een lijst met bezienswaardigheden: De Oude Calixtuskerk is de oudste nog bestaande kerk van Groenlo. Hij werd in laatgotische stijl gebouwd tussen 1275 en 1520 in opdracht van de bisschop van Münster. Oorspronkelijk werd in de kerk het katholieke geloof beleden, maar na een aantal wisselingen gedurende de Tachtigjarige Oorlog is de kerk sinds 1674 in gebruik bij de protestanten. Het gebouw heeft alle belegeringen van Groenlo doorstaan. Sinds 2025 is er onder andere het Nationaal Museum Tachtigjarige Oorlog gevestigd. Voorheen de Nieuwe Calixtuskerk, tegenwoordig de Sint-Calixtusbasiliek is een katholieke kerk uit het begin van de 20e eeuw. De kerk mocht pas na een lange strijd door de katholieke gemeenschap binnen de Groenlose grachten gebouwd worden. In 2014 besloot Paus Franciscus de kerk tot basiliek te verheffen. Aanleiding was de restauratie van de monumentale kerk en het ontbreken van een basiliek in de provincie Gelderland binnen het Aartsbisdom Utrecht sinds de H. Walburgisbasiliek in Arnhem niet meer als kerk wordt gebruikt.Grote Calixtuskerk in Groenlo wordt basiliek, de Gelderlander, 12 augustus 2014Kerk Groenlo wordt basiliek, Reformatorisch Dagblad, 12 augustus 2014. Gearchiveerd op 24 september 2015.Sint-Calixtuskerk Groenlo verheven tot basiliek, Omroep RKK, 12 augustus 2014. Gearchiveerd op 24 september 2015. Het Mussenbergbolwerk, in de volksmond beter bekend als Kanonswal of Noorderbastion, is een van de overblijfselen van de vestingwerken. Op het Mussenbergbolwerk staat ook het kanon dat door Frederik Hendrik in 1627 geschonken is aan de stad Grol na zijn overwinning. Behalve dit kanon en een kanon uit 1625, zijn nog tien replica kanonnen langs de Grolse grachten te vinden die in 2008 geplaatst zijn. Voor het bolwerk bevindt zich de Joodse begraafplaats. De stadsboerderij is een rijksmonument dat jarenlang is gebruikt als Grols museum. Er zijn plannen om de stadsboerderij te verbouwen om de sfeer van 1627 na te bootsen.Standsboerderij Grolle