Het fantasygenre kent een flink aantal thema's, die in talloze fantasyverhalen verwerkt zijn. Deze thema's hebben te maken met de personages, de verhaallijnen, de fantasywereld en dergelijke. Ze zijn kenmerkend voor het genre en alle schrijvers van fantasyverhalen maken er gebruik van.
De belangrijkste fantasythema's zijn:
De held en zijn bestemming De fantasyheld De meeste fantasyverhalen draaien om de lotgevallen van een centrale held (of heldin) en een variërend aantal personages die met hem verbonden zijn. Hiernaast zijn er vaak ook andere helden aan te wijzen, die een speciale rol binnen het verhaal vervullen. Een enkele maal komt het voor dat er meerdere centrale helden zijn. Er zijn verschillende soorten helden te onderscheiden, zoals 'koninklijke helden', 'krijgerhelden', 'eenvoudige helden', 'magische helden', en dergelijke. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring is Frodo Balings een centrale 'eenvoudige held', en is Aragorn een andere 'koninklijke held' die een speciale rol speelt in het verhaal. En in de Harry Potter boeken is Harry overduidelijk de centrale 'magische held'.
De bestemming van de held De held wordt vrijwel altijd de held op het moment dat hij een belangrijke taak op zich neemt. Het vervullen hiervan wordt zijn bestemming in het verhaal. Deze bestemming kan vanaf het begin duidelijk zijn, maar het kan ook zijn dat zowel de held als de lezer deze bestemming gedurende het verhaal moet ontdekken. Fantasyverhalen kennen verschillende bestemmingen, zoals 'de duistere macht verslaan', 'een legendarisch zwaard bemachtigen', 'koning worden', en dergelijke. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring moet Frodo de Ene Ring vernietigen (zijn bestemming) om de duistere macht te verslaan. En in de Harry-Potterboeken moet Harry heer Voldemort verslaan (zijn bestemming) om diens duistere macht te breken.
De voorspellingen van de held Vaak zijn er voorspellingen of visioenen verbonden aan de komst van de held en zijn bestemming. Het betreft meestal oude onduidelijke teksten die (half) vergeten zijn en de held enig inzicht geven in zijn taak. Ook komt het voor dat bepaalde personages, die meestal magische eigenschappen bezitten, visioenen krijgen over de held en zijn bestemming. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring krijgt Boromir een droom waarin hij hoort dat Isildurs Bane zal 'herleven' en dat de Halfling de daad zal stellen. En een grote rol in Het Rad des Tijds van Robert Jordan spelen 'de voorspellingen van de draak'.
De vlucht van de held Vaak moet de held aan het begin van het verhaal vluchten uit een idealistische geboorteomgeving, omdat deze bedreigd wordt door een kwade macht zolang de held daar verblijft. Deze bedreiging komt doordat de held of van een onbekende koninklijke komaf is of een onbekende magische macht bezit, of een machtig voorwerp bezit of een onbekende 'voorspelde' taak tegen het kwaad te vervullen heeft. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring moet Frodo Balings de Gouw verlaten omdat hij de Ene Ring bezit, en in Het Rad des Tijds ontvlucht Rhand Altor het vredige Emondsveld omdat hij een voor hem onbekende magische macht bezit.
De 'queeste' van de held (of de speurtocht of taak van de held) de held moet om zijn bestemming te vervullen vaak een queeste ondernemen. Het doel hiervan is of om raad te krijgen, of een kwaadaardig personage te verslaan, of een machtig voorwerp te zoeken, vernietigen, of maken. Tijdens de queeste beleeft de held een aantal avonturen, die voortkomen uit enerzijds de gevaarlijke omgeving waardoor de held reist, en anderzijds door de kwade macht die de held tracht te beletten om zijn taak uit te voeren. De kwade macht is vrijwel altijd niet geheel op de hoogte van het exacte doel van de queeste. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring moet Frodo de Ene Ring vernietigen en moet Aragorn zijn koningschap opeisen. En in De Magiër van Raymond E. Feist verlaten zowel Puc als Thomas het hof van Scheiborg om steun en raad te zoeken in de stad Krondor.
De helpers van de held De helpers van de held De held krijgt tijdens zijn queeste hulp van vrienden en personen die bereid zijn om het te helpen met zijn taak, omdat zij zich betrokken voelen bij het doel van de queeste. Het zijn vaak personen uit zeer uiteenlopende volkeren met zeer uiteenlopende karakters, die allen een bepaald doel dienen binnen het gezelschap, zoals leiding geven, oprechte vriendschap bieden, strijden, contacten leggen met bepaalde volkeren, redding brengen, anderen waarschuwen, afleiding geven, e.d. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring wordt Frodo geholpen door de tovenaar Gandalf, de mensen Aragorn en Boromir, de Elf Legolas, de Dwerg Gimli en zijn drie Hobbitvrienden. En in De Kronieken van Belgarion van David Eddings verzamelt de jonge Garion verschillende personen rond zich om hem bij te staan tijdens zijn taak.
De wijze helper De held wordt zeer vaak begeleidt door een 'wijze helper' of tovenaar, die meestal meer weet van de taak die de held te vervullen heeft. De wijze helper vertelt de held over zijn taak, bestrijdt het kwaad dat 'de nog onwetende' held bedreigt, zorgt dat de held zijn taak op zich neemt, helpt de held zijn taak te vervullen, en brengt vrijwel altijd hier een zwaar offer voor (meestal de dood). Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring ontdekt de tovenaar Gandalf de waarheid omtrent de toverring die Frodo van zijn oom Bilbo Balings gekregen heeft. En Harry Potter heeft natuurlijk Perkamentus om hem te begeleiden.
De essentiële helpers de held heeft enkele (meestal twee) essentiële helpers of trouwe vrienden nodig om zijn taak te volbrengen. Deze personages bezitten eigenschappen of machten die essentieel zijn voor het eindresultaat hiervan, en die de held niet of onvoldoende bezit. Er is een sterke band tussen de held zijn vrienden, die ervoor zorgt dat de vrienden zwaar op de proef worden gesteld; ze moeten of voor hen belangrijke personen en plaatsen in steek laten of hun grootste angsten overwinnen, of verraad plegen. De vrienden hebben veelal zeer tegengestelde karakters en komen vaak met elkaar in botsing of ze worden juiste de grootste vrienden. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring heeft Frodo zowel zijn trouwe Sam Gewissies als diens tegenpool Gollem nodig om zijn taak te vervullen. En in de Harry Potter boeken heeft Harry zijn twee trouwe vrienden Ron Wemel en Hermelien Griffel steeds hard nodig om hem bij te staan.
De onverwachte helpers De held krijgt op zijn reis of reizen vaak op onverwachte momenten en van vreemde personen of volkeren hulp. De held of essentiële helpers beschouwen deze personen of volkeren in eerste instantie als vijanden, door hun ruwe uiterlijk of vijandelijk gedrag. Maar als ze deze personen of volkeren beter leren kennen, en als deze personen of volkeren het (gehele of gedeeltelijke) belang van de queeste van de held begrijpen, blijken zij zeer nuttige vrienden te zijn, die de held helpen om zijn reis te vervolgen. Dit doen ze door met de held mee te gaan, of de kwade macht af te leiden, of een oorlog tegen de kwade macht te beginnen, of nuttige geschenken te geven, of de weg te wijzen, of raad te geven. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring lijkt de ruwe 'Doler' Stapper in eerste instantie een vijand, maar Aragorn blijkt vervolgens een belangrijke helper van Frodo te worden. Ook Faramir en Gollem zijn onverwachte helpers tijdens de queeste van Frodo. Maar denk ook aan Sirius Zwarts uit Harry Potter, die geïntroduceerd wordt als een levensgevaarlijk ontsnapte gevangene uit Azkaban.
De strijd van goed tegen kwaad De strijd van goed tegen kwaad Een zeer belangrijk thema in de meeste fantasyverhalen is de strijd van goed tegen kwaad. Vaak is het het centrale thema en draait het om het 'ultieme' kwaad, maar soms is het ook een subthema. Het is bovenal hem meest bekritiseerde thema en de reden waarom veel fantasyboeken als 'zwarte-witte' verhalen zonder diepgang worden beschouwd. Feitelijk kennen de meeste fantasyverhalen ook veel 'grijs'-tinten. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring draait het om de strijd van Saurons ultieme kwade macht tegen de coalitie van de vrije volkeren van Midden-aarde, en in Het Rad des Tijds leidt alles naar Tarmon Gai'don, de eindstrijd tegen de Duistere.
De terugkeer van het kwaad De kwade macht is meestal een wederopstanding van een vorige kwade macht, die lang geleden door de samenwerking van zeer machtige volkeren of personen verslagen is. In de nieuwe strijd ontbreken vaak dergelijke zeer machtige volkeren of personen, en zal de kwade macht, zolang het slechts op een normale strijd aankomt, zonder meer overwinnen. Vaak moet de held daarom een andere manier vinden om de kwade macht te verslaan; bijvoorbeeld een superieur wapen in de eindstrijd zien te vinden. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring is Sauron in een ver verleden verslagen door een Laatste Bondgenootschap van Mensen en Elfen. De teruggekeerde macht kent feitelijk niet zo'n sterke tegenstander. In de Shannaraboeken van Terry Brooks gaat Shea op zoek naar het zwaard van Shannara om zo de herrezen Tovervorst te verslaan.
De verrader De goede macht wordt vaak geconfronteerd met een verrader. Deze staat direct in dienst van de kwade macht, of wordt verleid door de kwade macht. Er zijn grofweg drie soorten verraders. Ten eerste is er de machtige verrader, die vaak in direct contact staat met de centrale kwade macht, die hij op zijn beurt ook weer deels verraad door eigenzinnig optreden en het nastreven van eigen doeleinden. Ten tweede zijn er de meeloperes van de kwade macht, die meestal maar zijdelings in contact staan met de vijandige macht en vaak worden gebruikt als spionnen. Ten derde zijn er de eigenzinnige verraders, die slechts uit eigenbelang handelen. De laatste zijn meestal direct herkenbaar, maar doordat deze personen tevens nuttig zijn, blijven zij meestal toch deel uitmaken van de goede macht. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring is Saruman een machtige verrader, is Gríma Slangtongen meeloper van de kwade macht en is Gollem een eigenzinnige verrader. En in Kushiëls pijl van Jacqueline Carey is Melisande Shahrizai de centrale verraadster.
Magie en tovenaars De magische macht om het kwaad te verslaan In vrijwel alle fantasyfictie wordt gebruikgemaakt van magische krachten, vaak om een ultiem kwaad te verslaan. Al wordt veelal benadrukt dat het kwaad nooit met alleen magie verslagen kan worden; meestal zijn vriendschap en vastberadenheid even belangrijk. De magische kracht kan allerlei vormen hebben, van een magisch zwaard tot de kennis van magische spreuken. Bij belangrijke personages heeft de magische kracht vaak iets te maken met de bestemming van de bepaalde persoon; bijvoorbeeld het verslaan van het kwaad. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring krijgt Frodo een magische ring in handen, die hij moet vernietigen om het kwaad te verslaan. En in Harry Potter zet Harry zijn magische krachten voortdurend tegen het kwaad in.
Tovenaars, heksen en magische wezens In veel fantasyfictie spelen personen, genootschappen en/of wezens die een magische kracht hebben een grote rol. Deze magische kracht is aangeboren (meestal bij magische wezens) of aangeleerd (voornamelijk bij tovenaars, heksen en magische genootschappen) en zowel het gebruik van de kracht als het doel van de kracht kunnen zeer verschillen. Zo zijn er zowel goede heksen als kwade heksen. Bijvoorbeeld: In In de ban van de ring is Gandalf een goede tovenaar die als Maia een aangeboren kracht heeft en deze spaarzaam gebruikt, veelal in de vorm van een toverspreuk. En om Het Rad des Tijds van Robert Jordan zijn de Verzakers kwaadaardige personen die de Ene Kracht kunnen geleiden en deze aangeboren magische kracht op vele manieren inzetten.