Anna Boleyn (Engels: Anne Boleyn, Blickling, 1501 – Londen, 19 mei 1536) was de tweede vrouw van koning Hendrik VIII van Engeland en koningin-gemalin van 1533 tot 1536. Zij was de moeder van koningin Elizabeth I.
Anna Boleyn was de dochter van de Engelse diplomaat Thomas Boleyn, en een nicht van de machtige hertog van Norfolk. Zij bracht een deel van haar jeugd door als erejoffer aan de hoven van landvoogdes Margaretha van Oostenrijk in de Nederlanden, en van Frans I van Frankrijk en zijn gemalin Claude. Na haar terugkeer in Engeland kreeg ze een plek in het gevolg van koningin-gemalin Catharina van Aragon. Rond 1526 trok ze de aandacht van koning Hendrik VIII, maar ze weigerde om zijn maîtresse te worden. Om met Anna te kunnen trouwen, vroeg de koning de paus om zijn huwelijk met Catharina nietig te verklaren. De weigering van de paus leidde uiteindelijk tot de afsplitsing van de Engelse kerk.
Anna Boleyn heeft van de zes vrouwen van Hendrik VIII de grootste politieke invloed gehad. Zij speelde in 1529 een belangrijke rol bij de val van kardinaal Thomas Wolsey, de Lord Chancellor. Zij was actief betrokken bij de ontwikkeling van de relaties tussen Engeland en Frankrijk, en was een belangrijke pleitbezorger voor de reformatie in Engeland. Al voor haar huwelijk met de koning had ze een aanzienlijk fortuin opgebouwd en was een invloedrijk landeigenaar.
Op 2 mei 1536 werd zij onverwacht gearresteerd op beschuldiging van hoogverraad en overspel met een aantal hovelingen, onder wie haar broer George. Ze werd in twee weken tijd berecht en ter dood veroordeeld, en is op 19 mei 1536 onthoofd. De meeste 21e-eeuwse historici houden haar voor onschuldig. De gangbare verklaring voor haar val is een politiek conflict met Thomas Cromwell, de machtige secretaris van Hendrik VIII. Ook was er in 1536 sprake van een crisis in haar relatie met de koning, onder andere omdat het huwelijk geen zoon had voortgebracht.
Anna Boleyn is lang een omstreden figuur gebleven. Pas eind 19e eeuw is er serieus historisch onderzoek naar haar gedaan. In de 21e eeuw wordt ze door historici gezien als een onafhankelijk optredende vrouw, die invloed heeft gehad op politiek, religie en kunst in Engeland.
Het levensverhaal van Anna Boleyn is vaak verwerkt in literatuur, drama en muziek. In de 21e eeuw verschijnen er nog steeds romans, films en tv-series waarin zij een belangrijke rol speelt.
De familie Boleyn miniatuur|Hever Castle, zetel van de familie Boleyn in Kent Anna Boleyn - in het Engels Anne - was de dochter van Thomas Boleyn (c. 1477-1539) en Elizabeth Howard (c.1480-1538). Het verhaal dat de Boleyns kooplieden waren en door de Engelse hogere kringen gezien werden als parvenus klopt niet. De familie stond al enkele generaties in aanzien, ook aan het hof. Ze waren door huwelijken verwant met verschillende adellijke families, zoals de Butlers (graven van Ormond) en de Howards (graven van Surrey en later hertogen van Norfolk).
Thomas Boleyn was een diplomaat en hoveling, die door Hendrik VII en Hendrik VIII gewaardeerd werd om zijn talent als onderhandelaar en zijn talenkennis. Hij was ambassadeur van Engeland in Spanje, de Habsburgse Nederlanden en Frankrijk; ook was hij lid van de Privy Council (de adviesraad van de koning). Hij was zelf niet erg rijk. Hij was afhankelijk van gunsten en geschenken van de koning om rond te kunnen komen, en moest van tijd tot tijd ook land verkopen of verpachten. Hij stond bekend als ambitieus en inhalig, en sterk gericht op zijn eigenbelang. Boleyn werd in 1525 in de adelstand verheven als burggraaf Rochford; in 1529 werd hij graaf van Ormond en graaf van Wiltshire.
Elizabeth Howard, Anna Boleyns moeder, was een dochter van de tweede hertog van Norfolk en een zuster van Thomas Howard, de derde hertog. Zij was een hofdame van Catharina van Aragon, de eerste vrouw van Hendrik VIII.
Jeugd Er is lang over gediscussieerd of Anna Boleyn in 1501 of 1507 geboren is. De meeste historici vinden 1501 het waarschijnlijkst. Anna kwam ter wereld in Blickling Hall in Norfolk. Ze had een oudere zus, Maria (ca. 1499-1543) en een jongere broer George (ca. 1504-1536). Zij woonde tot 1505 in Blickling, maar bracht het grootste deel van haar kindertijd door op Hever Castle in Kent. Anna en Maria kregen het traditionele onderwijs van meisjes uit de hogere kringen: schoonschrift, literatuur, Latijn en Frans, muziek en godsdienst.
Lage Landen miniatuur|Margaretha van Oostenrijk In 1512 werd Thomas Boleyn ambassadeur aan het hof van Margaretha van Oostenrijk, de landvoogdes van de Habsburgse Nederlanden. Dit was het hof van het oude hertogdom Bourgondië; het stond in Europa bekend om zijn pracht en praal, en om zijn verfijnde cultuur. Margaretha was een gepassioneerd kunstliefhebber en een beschermvrouwe van kunstenaars.
Boleyn stond op goede voet met de landvoogdes en kon haar overhalen om Anna als erejoffer op te nemen in haar hofhouding. In de zomer van 1513 kwam zij aan in Mechelen, waar ze een goede indruk maakte op Margaretha. Ze was toen twaalf; dat was geen ongebruikelijke leeftijd voor een erejoffer. Margaretha's erejoffers waren een internationale groep meisjes die aan haar hof de vaardigheden leerden die essentieel werden gevonden voor een vrouw uit de hoogste kringen: conversatie in het Frans, hoofse omgangsvormen, dans, muziek en naaldkunst. De joffers hielpen de landvoogdes en haar hofdames bij alle voorkomende taken en waren aanwezig bij belangrijke ceremonies aan het hof. Ze hadden een leraar en mochten aanschuiven bij het onderwijs van de prinsessen Eleonora, Isabella en Maria (deze zusters van de latere keizer Karel V werden door hun tante Margaretha opgevoed).
Thomas Boleyn vroeg Margaretha van Oostenrijk al na een jaar om Anna uit haar hofhouding te laten vertrekken. Zij zou samen met haar zuster Maria Boleyn onderdeel worden van het gevolg van prinses Maria Tudor, de jongste zus van Hendrik VIII, die was uitgehuwelijkt aan de Franse koning Lodewijk XII.
Frankrijk Lodewijk XII overleed op Nieuwjaarsdag 1515, slechts enkele maanden na zijn huwelijk met Maria Tudor; zijn weduwe keerde terug naar Engeland. Ook Maria Boleyn vertrok al snel uit Frankrijk. Anna bleef en werd deel van de hofhouding van koningin Claude, de gemalin van de nieuwe koning Frans I. De koningin was maar twee jaar ouder dan Anna, en de twee kregen een goede band. Ook prinses Renate van Frankrijk, de jongere zuster van Claude, had veertig jaar later nog positieve herinneringen aan Anna Boleyn.
Koningin Claude had een indrukwekkende bibliotheek en voerde graag gesprekken met geleerden, waarbij de joffers aanwezig waren. Anna Boleyn kwam zo al jong in contact met de vroege humanistische kerkhervorming die in Frankrijk opgang begon te doen. Andere prominente vrouwen aan het hof waren Louise van Savoye, de moeder van Frans I die twee keer optrad als regentes van Frankrijk, en zijn zuster Margaretha van Valois, een verdienstelijk schrijfster en beschermvrouwe van kerkhervormers. Vooral Margaretha van Valois heeft grote indruk gemaakt op de jonge Anna.
In 1518 werd ze tijdelijk herenigd met haar vader, die een jaar lang de Engelse ambassadeur in Frankrijk was. Zijn belangrijkste opdracht was het organiseren van een ontmoeting tussen Frans I en Hendrik VIII. Anna was van 7 tot 20 juni 1520 aanwezig bij deze ontmoeting tussen de Franse en Engelse koningen in het Goudlakenkamp, waar zij actief is geweest als tolk.miniatuur|Het Goudlakenkamp, 1520|403x403pxIn het najaar van 1521 vertrok Anna onverwacht uit Frankrijk. Hendrik VIII had achter de rug van Frans I een verdrag gesloten met diens aartsvijand keizer Karel V, wat leidde tot een overhaast vertrek van Engelse burgers uit Parijs.
Rond deze tijd was er sprake van een verloving tussen Anna en haar achterneef James Butler. Hij was de oudste zoon van de graaf van Ormond, met wie Thomas Boleyn in conflict was over de vraag wie van hen beiden de rechtmatige erfgenaam van de graventitel was. Kardinaal Wolsey, de Lord Chancellor, had de verloving voorgesteld als een mogelijke oplossing. De onderhandelingen tussen de Butlers en de Boleyns zouden jaren duren, maar tot een officiële verloving is het nooit gekomen.
Aan het Engelse hof Terug in Engeland werd Anna Boleyn benoemd als erejoffer (maid of honour) in de hofhouding van Catharina van Aragon, de Spaanse vrouw van koning Hendrik VIII. Dit was op z’n laatst in 1527, maar waarschijnlijk eerder.
Uitstraling en persoonlijkheid Anna viel op aan het Engelse hof. Ze was geen oogverblindende schoonheid (Maria Boleyn werd gezien als verreweg de mooiste van de twee zussen), maar werd bewonderd om haar fascinerende persoonlijkheid, intelligentie en sprankelende conversatie. Uit beschrijvingen van tijdgenoten weten we dat zij donkere ogen en donker haar had, en een beige teint. Omdat ze jarenlang had geleefd in de nabijheid van de Habsburgse en Franse vorsten en letterlijk met prinsessen was opgevoed, had ze een behoorlijke dosis zelfvertrouwen. Ze was intelligent, belezen en bekend met de beste kunst en muziek van haar tijd. Ze was bedreven in conversatie en woordenspel, en sprak vloeiend Frans. Daarnaast kon ze goed zingen, bespeelde enkele instrumenten, kon uitstekend dansen en werd gezien als een trendsetter als het ging om de laatste mode. Ze hield van paardrijden, jagen en boogschieten, en keek graag naar hanengevechten.
Bewonderaars miniatuur|321x321px|Riddertoernooi met steekspel,ca. 1530. Aan het hof van Hendrik VIII leefden de laatmiddeleeuwse idealen van ridderlijkheid en hoofse cultuur nog volop. Steekspelen waren een geliefd tijdverdrijf. Een van de elementen van de hoofse cultuur was de hoofse liefde: een mannelijke hoveling presenteerde zich als de (platonische) bewonderaar ('dienaar') van een bij voorkeur onbereikbare dame.
Henry Percy In het geval van Henry Percy, de oudste zoon van de graaf van Northumberland, ging het verder dan een hoofs rollenspel: Anna en hij werden verliefd en wilden in 1523 trouwen. Voor Percy, lid van de hoogste Engelse adel, was dat volgens de normen van die tijd een huwelijk beneden zijn stand. Bovendien waren huwelijken binnen de adel onderdeel van de machtspolitiek van de kroon en van adellijke families onderling. Zowel voor Percy als voor Anna Boleyn hadden de hoofden van hun families - en kardinaal Wolsey - andere kandidaten op het oog. Wolsey en de graaf van Northumberland verboden het huwelijk en Anna mocht enige tijd niet aan hof komen. Het is mogelijk dat Percy en Anna Boleyn tegen elkaar hebben uitgesproken dat ze wilden trouwen (een de futuro trouwgelofte). Als ze ook sex hebben gehad, waren ze volgens de regels van die tijd getrouwd.
Thomas Wyatt Ook de dichter Thomas Wyatt was een bewonderaar van Anna Boleyn. Er is gespeculeerd over een romance tussen de twee: zij een van de bekendste vrouwen uit de Engelse Renaissance, en hij een van de grootste dichters. Vooral katholieke bronnen waren er heel stellig in dat de beiden geliefden waren geweest; dit was mogelijk om het beeld te schetsen dat Anna voor haar huwelijk een losbandig leven had geleid. In Wyatts poëzie zijn weinig concrete verwijzingen naar Anna te vinden, en of er sprake is geweest van een echte romance tussen de twee blijft onzeker. Wyatt was zeker tot haar aangetrokken, maar mogelijk hield Anna afstand van de getrouwde - en verarmde - Wyatt. miniatuur|Hendrik VIII, circa 1530-1535. Joos van Cleve, Royal Collection
Hendrik VIII