thumb|Poe Mountain-anorthosiet uit de Laramie Range, Wyoming, 1,43 Ga (Mesoproterozoïcum). Dit is zogenaamde "gevlekte" anorthosiet wegens de plekken waar zwarte mineralen voorkomen, zoals rechtsboven in het monster. Anorthosiet is een grofkorrelig stollingsgesteente met een intermediaire samenstelling. Het is een dieptegesteente dat ontstaat uit het stollen van magma op grote diepte. Anorthosiet bestaat voor meer dan 90% uit het mineraal anorthiet. Het gesteente is ook naar dit mineraal genoemd.
Eigenschappen thumb|QAPF-diagram waarin de velden voor anorthosiet (donkerblauw), kwarts-anorthosiet en foïdehoudend anorthosiet (lichtblauw) staan aangegeven. Anorthosiet bevat volgens de IUGS-classificatie van stollingsgesteente 0-5% kwarts en van de veldspaat is ten minste 90% plagioklaas. Het deelt deze modale samenstelling met gabbro en dioriet. Anders dan dioriet bestaat de plagioklaas in anorthosiet grotendeels uit de calciumhoudende variant (anorthiet - meestal labradoriet of bytowniet). Anders dan gabbro en dioriet bevat anorthosiet bovendien minder dan 10% donkere, mafische mineralen.Le Maitre et al. (2002)
Anorthosiet bestaat in de praktijk bijna geheel uit anorthiet. Als er mafische mineralen aanwezig zijn is dit meestal pyroxeen. Aanvullende mineralen die in anorthosiet kunnen voorkomen zijn kaliveldspaat, ilmeniet, magnetiet en biotiet.
Gesteente met meer dan 5% kwarts maar verder dezelfde samenstelling wordt "kwarts-anorthosiet" genoemd. Als in plaats van kwarts veldspaatvervangers (foïden) voorkomen (tussen 0-10%) wordt gesteente "foïdehoudend anorthosiet" genoemd.
In een QAPF-diagram valt anorthosiet tussen tonaliet (rijker aan kwarts), monzodioriet of monzogabbro (rijker aan kaliveldspaat) en foidoliet (bevat meer dan 60% veldspaatvervangers). Bij minder dan 90% plagioklaas gaat anorthosiet over in dioriet of gabbroïde, afhankelijk van de verhouding tussen natrium-plagioklaas (albiet) en calcium-plagioklaas (anorthiet).
Voorkomen en ontstaan thumb|Een stuk anorthosiet van de Maan, meegenomen door de Apollo 15. Anorthosiet is een zeldzaam stollingsgesteente op Aarde. Het komt zowel voor in grote, min of meer concentrische plutonen als in gelaagde intrusies. Ook is anorthosiet bekend als xenoliet.
Anorthosietplutonen kunnen een enorme omvang hebben. De Mount Lister-anorthosiet in Labrador (Canada) beslaat vele duizenden vierkante kilometers. Proterozoïsche en Archaïsche anorthosiet verschilt.
Op de Maan is anorthosiet niet zeldzaam. Het is het belangrijkste gesteente van de hooglanden van de Maan. Verschillende gesteentemonsters zijn naar de Aarde gebracht, met name door de Apollo 15-missie.
Anorthosiet wordt gemijnd vanwege het titanium-houdende mineraal ilmeniet. Ook wordt het als edelsteen toegepaste labradoriet uit anorthosiet gewonnen.
De ontstaanswijze van anorthosiet stelt petrologen voor een raadsel. De meest gangbare hypothese is dat het ontstaat door het uitsorteren van plagioklaaskristallen in magma op grond van hun dichtheid. Dat betekent dat anorthosiet eigenlijk niet door stolling ontstaat maar een cumulaat is.
Zie ook QAPF-diagram
Categorie:Stollingsgesteente