Michel Houellebecq (), pseudoniem van Michel Thomas (Saint-Denis, Réunion, 26 februari 1956 of 1958), is een Frans romancier, essayist, dichter, toneelschrijver en filmregisseur.
Biografie Michel Houellebecq werd geboren als Michel Thomas in het Franse overzeese departement Réunion, een eiland in de Indische Oceaan. Zijn vader René Thomas, een berggids, en zijn moeder Lucie (Janine) Ceccaldi, arts en anesthesist, interesseerden zich weinig voor de kleine Michel. Slechts enkele maanden oud, werd hij bij zijn grootmoeder van vaders kant ondergebracht, terwijl zijn ouders door Afrika reisden. Enkele maanden later gingen ze uit elkaar, hoewel ze pas in 1960 officieel scheidden. Michels moeder liet haar zoon daarop overbrengen van grootmoeder van vaders kant naar haar eigen ouders in Algiers. Bij de scheiding van zijn ouders in oktober 1960 deed zijn moeder afstand van haar rechten, waarop Michel terug verhuisde naar zijn grootmoeder van vaders kant, Henriette Stéphanie Houellebecq, eerst in Dicy (Auxerre), daarna in Villiers-sur-Morin, vlak bij Parijs.Demonpion (2005), pp. 31-40. Met zijn grootmoeder, die in 1978 overleed, had Michel een sterke band. Als eerbetoon nam hij later haar achternaam als pseudoniem aan. 'Michel Houellebecq: Controversial writer wins Légion d'honneur', op bbc.com, 18 april 2019, geraadpleegd op 21 juli 2023. Gearchiveerd op 2 oktober 2023. Zijn ouders zag hij alleen tijdens vakanties.
Op twaalfjarige leeftijd ging hij naar het Lycée Henri-Moissan in Meaux, waar hij tevens in het internaat verbleef. In 1974 wordt hij toegelaten tot het Lycée Chaptal in Parijs, waar hij wordt voorbereid op een studie aan een grande école, een van de prestigieuze Franse hogescholen. Een jaar later begint hij zijn studie aan het Institut national agronomique (INA) in Parijs-Grignon.Demonpion (2005), pp. 55-60. In 1980 behaalde hij het diploma van landbouwingenieur en ook trouwde hij in dat jaar. Zijn zoon Étienne werd in 1981 geboren. Er volgde echter een echtscheiding, waarna hij vanwege een depressie meermaals behandeld moest worden in psychiatrische instellingen.
Op twintigjarige leeftijd ontlook zijn literaire interesse en in 1985 volgde een ontmoeting met Michel Bulteau, die hem de mogelijkheid gaf zijn eerste boek te publiceren: een essay over de Amerikaanse horrorschrijver Lovecraft, H.P. Lovecraft – Contre le monde, contre la vie (Nederlands: H.P. Lovecraft – Tegen de wereld, tegen het leven). Zijn eerste grotere literaire werk, de roman Extension du domaine de la lutte, verscheen in 1994.
Na het verschijnen van zijn roman Plateforme (2001) en de publicatie van een interview in het tijdschrift Lire werden Houellebecq en de uitgever van het blad voor het gerecht gedaagd door verschillende moslimorganisaties in Frankrijk, die vergeefs een schadevergoeding eisten.Houellebecq in court over race hate accusationsFrench author denies racial hatred. Gearchiveerd op 13 juli 2024.The Strange Trial of Michel Houellebecq. Gearchiveerd op 4 juli 2022. Omdat zijn werk met anti-islamitische elementen net voor de aanslagen op de Twin Towers verscheen, beschouwen sommigen hem als een visionair.
In 1998 hertrouwde hij met Marie-Pierre Gauthier. Vanaf 1998 leefde Houellebecq met zijn vrouw in vrijwillige ballingschap, eerst in Ierland en vanaf 2003 (deels) in Zuid-Spanje, in de buurt van Almeria. In 2010 scheidde het echtpaar. In 2015 woonde hij weer in Parijs, namelijk in Chinatown. 'Houellebecq: France's deadpan provocateur', op france24.com, 7 januari 2015 (gearchiveerde link).
In september 2011 kwam het bericht dat Houellebecq vermist zou zijn, nadat hij afspraken in Nederland en België niet was nagekomen. Sinds eind juni 2011 reageerde hij niet meer op e-mails en telefoontjes van zijn uitgever.'Michel Houellebecq vermist', in: De Telegraaf, 13 september 2011. Diezelfde week dook hij echter alweer op. Als verklaring voor zijn mysterieuze verdwijning zei hij de afspraken te zijn vergeten.'Michel Houellebecq is weer terecht', in: de Volkskrant, 15 september 2011. Gearchiveerd op 10 januari 2015. De film L'enlèvement de Michel Houellebecq uit 2014 is een mockumentary, een komisch drama met een knipoog naar de geruchtenmolen die op gang kwam tijdens de dagen dat hij vermist was.'Recensie: de vermakelijke ontvoering van Michel Houellebecq', in: HP/De Tijd, 9 januari 2015. Gearchiveerd op 10 december 2022.
In 2018 trouwde hij voor de derde keer, ditmaal met Qianyun Lysis Li, een 34 jaar jongere Chinese studente. , 'Spa-ing partners. Two sacred monsters of French culture talk about life and politics while on a health cure', op the-tls.co.uk, 15 november 2019. Gearchiveerd op 21 juli 2023.
Oeuvre Overzicht thumb|In het Nederlands verschenen werken van Houellebecq. De novelle Lanzarote en enkele los verschenen essays ontbreken Volgens Houellebecq zou de hedendaagse roman uiteenlopende aspecten van de menselijke ervaring moeten bevatten, van zuivere emoties tot filosofische reflecties en theoretische uiteenzettingen. In zijn oeuvre beschrijft hij het bankroet van de libertijnse en neoliberale westerse maatschappij die de individuele vrijheid als ultieme maatstaf aanneemt en ontspoort in een koude, egoïstische samenleving waarin onder andere new age, vrije liefde, abortus, euthanasie en zelfmoord, maar ook een tot het uiterste doorgedreven commercialisering en ontspoord marktdenken alomtegenwoordige en gebanaliseerde verschijnselen worden.
In zijn eerste boek, Extension du domaine de la lutte (vertaald als De wereld als markt en strijd, 1994/2000), neemt Houellebecq de consumptiemaatschappij op de korrel. Seksuele begeerte en frustratie zaaien haat en verdriet onder geatomiseerde individuen. Dat het hier deels om een reactie op het existentialistische vrijheidsdenken gaat, blijkt uit een dubbele verwijzing naar Camus: een poging tot moord op een strand (vgl. Camus, L'Étranger) mislukt jammerlijk en een van de hoofdpersonen komt om bij een auto-ongeluk. (Dit is hoe Camus is omgekomen.)
In Les Particules élémentaires (Elementaire deeltjes, 1998/'99) noemt hij man en paard: de hippies en de activisten van mei 1968 hebben de oude waardenstelsels opgeblazen zonder er iets voor in de plaats te stellen; integendeel, ze zijn opgegaan in de kapitalistische consumptiemaatschappij die ze grotendeels zelf vormgegeven hebben, zich troostend met de zweverij van de new age. De levenswegen beschreven in deze roman zijn exemplarisch voor het bankroet van de westerse samenleving. Deze roman, vooral gestoeld op de stijl van Aldous Huxley, veroorzaakte daarom vooral in kringen van klassiek links verwarring en woede.
Een cynisch antwoord op de liefdeloosheid geeft Plateforme (Platform, 2001/'02), waarin de hoofdpersoon eindelijk liefde vindt in een seksueel bevredigende relatie, en een reisbureau opzet voor sekstoerisme. Zijn droom spat uiteen in een wrede aanslag door moslimterroristen, die overigens sterk lijkt op de aanslag in een nachtclub op Bali in oktober 2002, die ná het verschijnen van de roman plaatsvond. Ook in dit werk verwijst Houellebecq met een knipoog naar Camus wanneer hij het werk begint met de zin: "Mijn vader is een jaar geleden gestorven." De vreemdeling van Camus begint met: "Vandaag is moeder gestorven."
In La Possibilité d'une île (Mogelijkheid van een eiland, 2005) toont Houellebecq een dystopie waarin geen ruimte meer is voor gevoel of individualiteit. Klonen van hedendaagse mensen bevolken een vrijwel vernietigde aarde. De weinige overgebleven 'echte' mensen leven als primitieve en gewelddadige kannibalen tussen de ruïnes van de 21e-eeuwse beschaving. Met deze roman won Houellebecq de Prix Interallié.
thumb|Houellebecq met zijn Poolse vertaalster en uitgever (Warschau, juni 2008) In september 2010 werd Houellebecq van plagiaat beschuldigd vanwege het gebruik van stukken uit onder andere Wikipedia in zijn nieuwe roman La carte et le territoire (De kaart en het gebied).'Houellebecq kopieert Wikipedia', in: De Standaard, 6 september 2010.'Houellebecq tweemaal beschuldigd van plagiaat', in: de Volkskrant, 11 september 2010. Gearchiveerd op 3 augustus 2022. Dit wierp de auteursrechtelijke vraag op hoe ver een roman mag gaan in het gebruiken en pasticheren van bestaande teksten zonder bronvermelding (een door Houellebecq - en vele anderen - regelmatig toegepast procedé). In de roman schetst de schrijver een beeld van de moderne kunstwereld, waarin de marktwaarde van een kunstwerk allesbepalend is. Het boek kreeg de Prix Goncourt.
Zijn controversiële toekomstroman Soumission (Onderworpen - wat 'islam' ook betekent) verscheen op 7 januari 2015, toevalligerwijs ook de dag van de aanslag op Charlie Hebdo. In het boek wordt de leider van de partij Fraternité musulmane (Moslimbroederschap), de ambitieuze en charismatische Mohammed Ben Abbes, in de tweede ronde van de Franse presidentsverkiezingen van 2022 verkozen, nadat de drie grootste gevestigde partijen uit afkeer van het Front National ervoor kiezen zijn kandidatuur te ondersteunen. Frankrijk wordt een islamitische staat en voert een milde vorm van de sharia in. De ik-figuur in de roman is de misantroop François (personage enigszins geënt op Houellebecq; de naam verwijst eerder naar de 'doorsnee Fransman'), docent Franse letteren aan de Sorbonne, een specialist en bewonderaar van het werk van Joris-Karl Huysmans (die zich bekeerde tot het katholicisme). Door zijn pragmatische bekering tot de islam zal François opnieuw geborgenheid en geluk vinden. Houellebecq haalt scherp uit naar politici als François Hollande, die in het boek aan zijn tweede ambtstermijn als president bezig is, en François Bayrou, die de eerste islamitische premier wordt. 'Houellebecq égratigne Bayrou dans son roman Soumission', in: La République des Pyrénées, 7 januari 2015. De Nederlandse vertaling heeft als titel Onderworpen en verscheen op 12 mei 2015.'Onderworpen. Michel Houellebecq', op singeluitgeverijen.nl, geraadpleegd op 11 mei 2024. Gearchiveerd op 12 mei 2024., 'Onderworpen: de titel', op hofhaan.nl, 7 maart 2019. Gearchiveerd op 7 oktober 2024.
In januari 2019 verscheen in Frankrijk Sérotonine'Michel Houellebecq: Sérotonine (Serotonin)', op themodernnovel.org.'Nieuws: De eerste reacties uit Frankrijk op Sérotonine van Michel Houellebecq', op tzum.info, januari 2019.; in maart 2019 de Nederlandse vertaling Serotonine. De titel verwijst naar de neurotransmitter die in verband wordt gebracht met geluksgevoel en depressie en waarvan in deze roman de aanmaak zou worden gestimuleerd door het fictieve antidepressivum Captorix. Theodore Dalrymple merkte in zijn recensie van deze ook weer misantropische roman op dat er op elke pagina galgenhumor te vinden is, en dat de gehangene de westerse beschaving betreft.'Michel Houellebecq: Chronicler of Our Mass Incompetence in the Art of Living', op lawliberty.org, 28 februari 2019. Gearchiveerd op 8 augustus 2019. Kort voor het verschijnen van Serotonine schreef Houellebecq een artikel in het Amerikaanse Harper's Magazine waarin hij zich vierkant schaarde achter de America First politiek van Donald Trump (die hij tegelijkertijd een "navrante pias" noemde en op het persoonlijke vlak "natuurlijk vrij walgelijk").'Donald Trump Is a Good President', in: Harper's Magazine, januari 2019. Gearchiveerd op 4 december 2024. Het artikel is opgenomen in Nader tot de ontreddering. De koude revolutie 2022.
In Anéantir uit 2022, in het Nederlands verschenen als Vernietigen, neemt hij opnieuw een controversieel standpunt in als tegenstander van euthanasie. De bijna 600 pagina's tellende roman bevat, naast meerdere plots, een voor Houellebecq ongebruikelijk liefdevolle beschrijving van het naderende levenseinde van enkele personages. Een jaar later verscheen opnieuw een artikel van hem in Harper's Magazine, waarin hij zijn euthanasiestandpunt toelichtte.'The European Way to Die. On euthanasia and assisted suicide', in: Harper's Magazine, feb. 2022.
Ontvangst en kritiek