thumb|Symbool gebruikt door krakers Kraken (Surinaams-Nederlands: occupatie) is het zonder toestemming van de eigenaar in gebruik nemen van een onroerende zaak in de vorm van een ongebruikt terrein, gebouw of ruimte daarvan. Ook het kraken van woonboten en stacaravans is mogelijk, omdat deze op grond van jurisprudentie in dergelijke kwesties als onroerende zaken beschouwd dienen te worden.
Schattingen lopen uiteen over het aantal mensen die wereldwijd gekraakt leven. Econoom Alan Krueger schat het huidige aantal op tussen de 400 en 600 miljoen.A.B. Krueger (2003), Economic Scene; A study looks at squatters and land titles in Peru, The New York Times, 9 januari 2003 Auteur Robert Neuwirth schat dat 1 miljard mensen gekraakt leven,R. Neuwirth (2006), Shadow Cities: A Billion Squatters, A New Urban World, Routledge, met daarbij de schatting dat in 2030 dat aantal rond de 2 miljard zal liggen en tegen 2050 rond de 3 miljard.R. Neuwirth (2005), How shantytowns become real cities, CNN Money.com. Gearchiveerd op 25 maart 2023. Bij deze cijfers gaat het voornamelijk om huizen die illegaal gebouwd worden op grond die eigendom is van anderen. De grond wordt dus gekraakt.
Geschiedenis
De eerste georganiseerde kraakacties in Nederland vonden plaats in 1964. In het Amsterdamse studentenblad Propria Cures verscheen een artikel onder de kop ‘’Red een pandje’’ waarin werd bericht over de sanering van de wijk Kattenburg. De gehele wijk moest tegen de vlakte. De woningen waren "Onbewoonbaar verklaard". Maar het slopen van de wijk liet nog jaren op zich wachten en een verslaggever van het blad zag destijds hoe de net door de oorspronkelijke bewoners verlaten huizen door een ploeg gemeentearbeiders opzettelijk onbewoonbaar werden gemaakt. Hij noemde dit "legaal vandalisme" en stelde dat honderden studenten nog jarenlang op Kattenburg zouden kunnen wonen. Hij riep studenten op om mee te doen aan het "onverklaarbaar bewoond pandverbeuren". De ergernis over de woningnood, werd vergroot doordat er in en rondom het centrum goed bewoonbare huizen en gebouwen jarenlang leegstonden.
De volgende fase is het "witte huizenplan" van de Provobeweging uit 1966. Woningzoekenden worden opgeroepen om leegstaande huizen te bezetten. Deurposten van leegstaande huizen worden witgeverfd om aan te geven dat iedereen die in woningnood zit, erin mag trekken. Het destijds leegstaand paleis op de Dam wordt tot symbool van de Woningnood uitgeroepen. In 1968 ontstaat grote onvrede over het slopen van vele woningen in de Nieuwmarktbuurt en de Bethaniënbuurt. Voor de aanleg van de Oostlijn van de Amsterdamse metro moesten hele huizenblokken worden gesloopt.
Twee ex-provo's (Rob Stolk en Lou van Nimwegen) begonnen in de Bethaniënbuurt het Geïllustreerd Bethaniënnieuws. Een, aanvankelijk met subsidie van de Gemeente Amsterdam gefinancierd nieuwsblad over de saneringsplannen in de buurt, dat al snel een hardere toon begon aan te slaan en verslag deed van de eerste kraakacties in de buurt. In januari 1969 bezette Rob Stolk voor een uit Suriname geëmigreerd gezin een huis aan de Oudezijds Achterburgwal. Het pand was echter bewoond en de politie greep snel in. Het geheel wordt als een mislukte inbraak gezien, en sindsdien heet het bezetten van huizen 'kraken' (naar het kraken van een kluis, ook inbraak). Naar aanleiding van deze mislukte actie werd het Koöperatief Woningburo De Kraker (doet het steeds vaker) opgericht. Het zou garant staan voor 'veel publiciteit en enerverend leven'.Eric Duivenvoorden, Een voet tussen de deur - Geschiedenis van de kraakbeweging 1964 - 1999, hoofdstuk 1, via Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis Als alternatief werd Woningburo De Koevoet (weet hoe het moet) opgericht dat als doel had de individuele kraker, zonder publiciteit, aan een woning te helpen.
In 1975 dreigde een grootschalige ontruiming van de Nieuwmarktbuurt. De verschillende kraakorganisaties en actiegroepen kwamen bij elkaar en zorgden meer en meer voor een georganiseerde samenwerking.Een voet tussen de deur - geschiedenis van de kraakbeweging 1964-1999, Eric Duivenvoorden, e-book Staatsarchief (Amsterdam, 2000)
thumb|250px|De ontruiming van een kraakpand in de Vondelstraat in Amsterdam in 1980 De kraakbeweging groeide door en kreeg steeds meer leden. In 1980 kwam het tot een tweesprong. Met veel geweld werd een pand aan de Vondelstraat tweemaal gekraakt en daarna ontruimd. De politie zette zelfs pantsergenievoertuigen in om door de barricades te komen. De inzet van pantserwagens tegen de eigen bevolking samen met de vermindering van woningnood zorgde ervoor dat er sympathie ontstond bij de Nederlandse bevolking voor het kraken. De hele actie zorgde er wel voor dat tijdens de inhuldiging van koningin Beatrix op 30 april 1980 erg veel politie aanwezig was. De kraakbeweging ageerde daartegen, en met de leus "Geen woning, geen kroning" werd verzet aangekondigd.Geen woning, geen kroning in Stadsarchief Amsterdam Op de dag zelf ontstond een ware veldslag tussen politie en (sympathisanten van) de kraakbeweging. Sommige mensen vonden dit te ver gaan, en een aantal vertrok uit de kraakbeweging.De stad was van ons Ebook Staatsarchief
Sinds de grote acties van de jaren tachtig is de kraakbeweging steeds minder bekend geworden, mede door het in 2010 ingevoerde kraakverbod dat het kraken van gebouwen strafbaar stelt, ondanks langdurige leegstand. In Amsterdam en Nijmegen blijven evenwel met regelmaat panden gekraakt worden, maar de aandacht wordt steeds minder. Ook heeft het fenomeen kraaktoerisme zijn intrede gedaan.Waar kraken toerisme wordt, de Volkskrant, 10 maart 2001
Tegencultuur thumb|250px|Graffiti van het kraaksymbool in Málaga, (Spanje). thumb|250px|Township in Soweto (Zuid-Afrika) thumb|250px|Kraakpand Grote Markt Haarlem
Voor veel mensen die actief zijn in de kraakbeweging is kraken niet slechts het in gebruik nemen van ongebruikte leegstaande ruimte, maar beslaat het nog meer.
In de kraakbeweging is het vrij gebruikelijk om met het pand wat terug te doen voor de maatschappij. Het is gebruikelijk om publieke activiteiten te organiseren zoals eetcafés of volkskeukens (vaak vegetarisch of veganistisch). De prijs wordt zo laag mogelijk gehouden om de toegang zo laagdrempelig mogelijk te maken. Een driegangendiner kost over het algemeen maximaal 5 euro, of is tegen donatie.
Ook vinden culturele activiteiten als exposities en filmvertoningen plaats. Voor kunstenaars kan het moeilijk zijn om rond te komen van de kunst, al helemaal als die kunst alternatief is en niet gebruikelijk in de maatschappij, terwijl in de cultureel georiënteerde panden kosteloos geëxperimenteerd kan worden.
Daarnaast is het gebruikelijk weggeefwinkels te organiseren. Daar kunnen mensen zonder betaling spullen komen ophalen die men nodig heeft, en de spullen afgeven die men niet meer nodig heeft. Ook worden er illegale radiostations gevestigd in kraakpanden. Verder bieden de kraakpanden ruimtes aan beginnende kunstenaars, filmmakers en muzikanten. Omdat deze ruimte vaak schaars en duur is, is dit zeer gewild onder deze groep mensen.
Kenmerk van al deze activiteiten is dat de plegers zich ermee afzetten tegen de heersende cultuur, tegen de in hun ogen consumptiemaatschappij. Krakers zijn vaak ook actief in allerlei maatschappelijke bewegingen, zoals in de jaren tachtig de antikernenergiebeweging en in de huidige eeuw de anders-/antiglobalisten en anarchisme.
Ter verspreiding en ondersteuning van de tegencultuur worden er op sommige plaatsen ook cursussen gegeven voor beginnende en aanstaande krakers, het zogenaamde kraakspreekuur (soms KSU genoemd). Ervaren krakers die weten hoe ze met de politie moeten omgaan om ervoor te zorgen dat alles duidelijk voor iedereen verloopt, verschaffen informatie, juridische tips en praktische ondersteuning aan de nieuwelingen. De meeste organisatoren van kraakspreekuren helpen ook met de kraak zelf.
Juridische aspecten Kraken op zichzelf is in veel landen een misdrijf. In andere landen wordt het alleen gezien als een civiel conflict tussen eigenaar en bezetters. De wetgever kiest in de meeste landen traditioneel de kant van het eigendomsrecht. Er zijn echter sommige landen, doorgaans met een tekort aan woonruimte, waar de politieke neiging van de uitvoerende macht heerst om krakers te negeren tot het gekraakte pand of terrein ontwikkeld wordt en de krakers verwijderd worden. Wanneer een eigenaar van een gekraakt pand aan kan tonen bij een rechter dat hij plannen heeft met het pand, moeten de krakers het pand verlaten, al gebeurt dat meestal pas als er een gedwongen ontruiming door de politie wordt afgedwongen.
Nederland In 1971 ontstond jurisprudentie waardoor kraken op zichzelf nog niet als strafbaar kon worden aangemerkt. Daarna ontwikkelde zich wel in de rechtspraak verdere jurisprudentie omtrent ontruimingen. Zo werd in 1977 in een arrest door de Hoge Raad uitgemaakt wie mochten worden verstaan onder "en de zijnen" in de tekst van een ontruimingsvonnis.Arrst Hoge Raad der Nederlanden 16 december 1977 Lange tijd was een strafbaarstelling van kraken onderwerp van een politiek debat.
Kraken is in Nederland sinds 1 oktober 2010 verboden middels de invoering van de strafbepaling artikel 138a Sr, hetgeen leidde tot landelijke rellen, onder meer in Amsterdam en Nijmegen. Op grond van deze nieuwe bepaling is niet alleen wederrechtelijk binnendringen, maar ook het wederrechtelijk verblijven in een gekraakt pand strafbaar gesteld. De wetgever heeft daarmee niet alleen het recht van de eigenaar van het pand willen beschermen, maar heeft ook het belang van de openbare orde bij het voorkomen van kraken en het voorkomen van strafbare feiten in het algemeen voor ogen gehad. Kraken definitief verboden, NU.nl, 1 juni 2010 (ANP-bericht). Gearchiveerd op 21 mei 2022. De maximale straf voor kraken is één jaar gevangenisstraf of een geldboete van de derde categorie.http://wetten.overheid.nl/BWBR0001854/TweedeBoek/TitelV/Artikel138a/ Als er bij het kraken intimidatie of geweld wordt gebruikt is de maximale straf twee jaar gevangenisstraf of een geldboete van de vierde categorie. Er zouden volgens krakers nog juridische mogelijkheden zijn, omdat het kraakverbod tegen de grondwet en tegen internationale verdragen zou indruisen, echter kent Nederland geen mogelijkheid wetten door rechters aan de grondwet te laten toetsen.Krakers Amsterdam vechten ontruiming aan, nrc.nl, 30 september 2010 In oktober 2011 oordeelde de Hoge Raad daarop dat het recht op een woning en huisvrede moeten worden meegenomen in het vonnis, daarom kan strafrechtelijke ontruiming in beginsel pas plaatsvinden nadat de nieuwe bewoners in een kort geding de zaak bij de rechter hebben kunnen voorleggen. Het Openbaar Ministerie moet daarbij onder meer de uitkomst van het kort geding afwachten. Het Openbaar Ministerie is belast met de daadwerkelijke handhaving van de rechtsorde. Mede op grond van het bepaalde in artikel 551a Sv is het daarom in beginsel bevoegd de onder zijn gezag gestelde politie opdracht te geven over te gaan tot de strafrechtelijke ontruiming van een gekraakt pand, mits het de krakers in de gelegenheid heeft gesteld de rechtmatigheid van de voorgenomen ontruiming door de onafhankelijke rechter te laten beoordelen, bijvoorbeeld in een kort geding.
België In België is kraken niet verboden bij wet; de braak is het enige duidelijk illegale aspect en de eigenaar kan enkel bij de vrederechter de uitzetting van de krakers eisen. Dit is dan een civielrechtelijke (burgerrechtelijke) procedure, geen strafrechtelijke. In België bestaat geen standaardprocedure of wetgeving rond kraken. Meestal wordt eerst de eigenaar op de hoogte gebracht van de kraak en in de meeste gevallen verwittigt deze dan de politie. Volgens de wet mag de politie een bewoond pand niet zonder huiszoekingsbevel betreden. Doen zij, of de eigenaar, dit wel, dan is er sprake van huisvredebreuk, hetgeen strafbaar is.