Handelingen van de apostelen (Koinè-Grieks: Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, Práxeis tôn Apostólōn; Latijn: Actus apostolorum of Acta apostolorum, "daden van de apostelen"), vaak Handelingen genoemd of verder afgekort "Hand.", is een boek in het Nieuwe Testament van de Bijbel. Het boek werd in het Koinè-Grieks geschreven.

Handelingen vormt samen met het Evangelie volgens Lucas een tweedelig werk dat traditioneel aan de evangelist Lucas wordt toegeschreven. Tijdens de canonvorming van het Nieuwe Testament zijn de twee delen apart van elkaar in het Nieuwe Testament terechtgekomen en ze worden in de standaardvolgorde gescheiden door het evangelie volgens Johannes.

Handelingen begint met de hemelvaart van Jezus. Daarna volgen verhalen over Pinksteren, de uitstorting van de Heilige Geest, het ontstaan van het vroege christendom en de zendingsreizen van de apostel Paulus. Het boek eindigt met de verkondiging door Paulus in Rome, waar hij naar reisde omdat hij na een aanklacht een beroep op de keizer deed.

Naam en datering De naam "Handelingen van de apostelen" stamt waarschijnlijk uit de 2e eeuw. Deze diende om dit werk te onderscheiden van de talrijke apocriefe 'handelingen' die in die tijd ontstonden, zoals Handelingen van Petrus, Handelingen van Paulus en Handelingen van Johannes.

In de Bijbelwetenschap is de consensus dat Handelingen rond 90 n.Chr. werd geschreven. De vroegst mogelijke datum kan worden bepaald op basis van het gegeven dat de auteur van het tweedelig werk Lucas-Handelingen afhankelijk was van het Evangelie volgens Marcus, dat volgens de consensus in zijn definitieve vorm moet zijn geschreven na 70 n.Chr. vanwege de kennis van de vernietiging van de Joodse tempel in Jeruzalem. De laatst mogelijke redactiedatum wordt vaak afgeleid van het feit dat Handelingen geen enkele verwijzing bevat naar de Jodenvervolging in de laatste jaren van de regering van Domitianus (81-96) en de auteur niet weet van enige verzameling brieven van Paulus, waarvan de verspreiding wordt verondersteld rond het jaar 100.Eckhard J. Schnabel (2002): Urchristliche Mission, R. Brockhaus, Wuppertal, pag. 31–33

Auteur Handelingen en het Evangelie volgens Lucas hebben vrijwel zeker dezelfde auteur. Ze vormen samen een tweedelig werk met een consistente stijl, vocabulaire en theologie. Beide delen bevatten een proloog, maar een auteur wordt niet genoemd.

Vroege uitleggers namen aan dat Handelingen geschreven werd door een vaste medewerker van Paulus. De tekst spreekt op een aantal plaatsen namelijk over "wij" en "ons" (16:10-17, 20:5-16, 21:1-18, 27:1-28:16). Op basis van de passages waarin de apostel Paulus Lucas noemde, die waarschijnlijk een arts was en Paulus op zijn reizen vergezelde,Lucas wordt genoemd in Kolossenzen 4:14 (waar hij "onze geliefde arts" wordt genoemd), Filemon 24 en 2 Timoteüs 4:11 (in de laatste gevallen wordt hij samen genoemd met onder andere Marcus waarmee mogelijk Johannes Marcus wordt bedoeld). was de eerste vermelding van Lucas als schrijver van Handelingen die van Ireneüs in ca. 180.Adversus Haereses 3.1.1. Gearchiveerd op 1 februari 2023. Hij benadrukte dat Lucas en Paulus "onafscheidelijk" waren.Adversus Haereses 3.14.1. Gearchiveerd op 6 april 2023. Ook andere kerkvaders, waaronder Tertullianus, Origenes en Eusebius schreven Handelingen en daarmee ook het Lucasevangelie aan Lucas toe.

Een ander argument dat Lucas de auteur van Lucas en Handelingen was, was dat deze door een arts geschreven zouden moeten zijn omdat ze medische vakkennis zouden veronderstellen of een bijzondere aandacht voor medische onderwerpen zouden laten zien.In het bijzonder door W.K. Hobart (The medical language of St. Luke, 1882) en Adolf von Harnack (Lukas der Arzt, der Verfasser des dritten Evangeliums und der Apostelgeschichte, 1906) De medische kennis die uit Lucas en Handelingen blijkt en gebruikte (vak)termen, stijgen echter niet boven het resultaat van een solide algemene opleiding uit.

De aanname dat Lucas de auteur van deze werken was, wordt tegenwoordig door de meeste onderzoekers verworpen. Een van de redenen voor het betwijfelen van het auteurschap van Lucas is het verschil tussen het beeld van Paulus dat in Handelingen wordt gegeven en het beeld van Paulus en zijn theologie dat we in de brieven van Paulus aantreffen. De verschillen maken het onwaarschijnlijk dat Handelingen door iemand is geschreven die lange tijd zeer nauw met Paulus samenwerkte, zoals Ireneüs dat veronderstelde. Dit betekent ook dat het Evangelie volgens Lucas hoogstwaarschijnlijk niet door Lucas is geschreven.

Er zijn ook geen aanwijzingen dat de auteur de brieven van Paulus kende of gelezen heeft. Het beeld dat hij van Paulus' leer had, zou dan beperkt geweest zijn, wat de verschillen tussen Handelingen en de brieven van Paulus kan verklaren. Het is natuurlijk ook mogelijk dat Lucas Paulus' theologie niet goed begreep. De consensus onder Bijbelwetenschappers is echter dat het aanwijzen van Lucas als auteur onderdeel was van het proces van canonvorming van het Nieuwe Testament, waarbij anonieme werken werden toegeschreven aan personen die zo dicht mogelijk bij Jezus stonden.

Er zijn ook onderzoekers die vasthouden aan Lucas als auteur of die deze mogelijkheid in ieder geval open houden. Handelingen bevat maar een beperkt aantal 'wij'-passages en het is dus mogelijk dat de auteur Paulus slechts op enkele reizen vergezeld heeft. Het is ook mogelijk dat de auteur van Handelingen hier andere bronnen ingevoegd heeft, zoals dagboeken of reisverslagen van een medereiziger van Paulus. In ieder geval gaat het om een beperkt aantal passages die betrekking hebben op delen van de reizen van Paulus, en die vrij plotseling beginnen en eindigen. Er is nog een aantal plekken die mogelijk op een overgang tussen verschillende door de auteur gebruikte bronnen wijzen (bijvoorbeeld 6:1 en 15:1-5).

Profiel De auteur van Lucas en Handelingen had goede kennis van Romeins procesrecht. Hij was ook goed bekend met zowel de joodse theologie als met hellenistische gebruiken. Dit duidt op een breed georiënteerde opvoeding en opleiding. Zijn vertelperspectief is keer op keer dat van een stedeling. Zijn intensieve behandeling van vraagstukken op het gebied van armoede en rijkdom hebben geleid tot het vermoeden dat hij een vrijgelaten slaaf zou kunnen zijn geweest.H. Klein (2005): Lukasstudien, FRLANT 209, Göttingen, pag. 11-40 Dit soort overwegingen blijft speculatief.

Traditioneel werd aangenomen dat Handelingen in Antiochië werd geschreven, maar Efeze is waarschijnlijker. De auteur is 'thuis' in de Egeïsche Zee en Efeze is het brandpunt waar de juistheid en betekenis van Paulus' missie wordt bevestigd (Handelingen 19).Richard Pervo (2008): The Mystery of Acts - Unraveling Its Story, Polebridge Press, pag. 8

Tot zeker het midden van de 20e eeuw werd 'Lucas' gezien als prototype van het vroege heidenchristendom. Sinds die tijd is het beeld verschoven naar een sterkere worteling in de joodse geloofstraditie, goed bekend in de "Geschriften" en met een gedetailleerde kennis van cultische uitvoeringspraktijken. Dit duidt op een joodschristelijke afkomst. Vermoedelijk groeide hij op in de diaspora, misschien in Griekenland zoals zou kunnen blijken uit zijn geografische kennis.P. Pilhofer (2002): Lukas als „ἀνὴρ Μακεδών“. Zur Herkunft des Evangelisten aus Makedonien, in: P. Pilhofer (uitg.): Die frühen Christen und ihre Welt, Greifswalder Aufsätze 1996-2001 (WUNT 145), Tübingen, pag. 106-112

Bronnen Er is geen consensus in de wetenschap over bronnen die mogelijk in Handelingen zijn gebruikt. Voor de hoofdstukken 6-15 wordt een zogenoemde "Antiochische bron" wel algemeen geaccepteerd. De criteria op basis waarvan men de aan deze bron toe te schrijven passages wil bepalen, blijven echter problematisch. Aan de andere kant lijkt het zeker dat de auteur een schat aan individuele tradities gebruikte (bijvoorbeeld legendes over Petrus, namenlijsten, etc.).

In de 2e helft van Handelingen veroorzaakten vooral de "wij-passages", die ook in de inleiding van Lucas worden genoemd, discussies. Het gebruik van de eerste persoon meervoud duidt misschien niet op het verslag van een ooggetuige, maar aan een keuze van de auteur zelf, die de stijl volgde van het zeereisverslag dat wordt gebruikt in 27:1-28:16. Zo weet hij belangrijke delen (overgang naar Europa, reizen naar Jeruzalem en Rome) uit te lichten. Bovendien heeft hij bij het beschrijven van Paulus' onafhankelijke zendingsreizen (15:36-19:40) mogelijk een zogenaamde reisbeschrijving gebruikt, die korte informatie bevatte over reisroutes en speciale gebeurtenissen op tussenstations van de reis.

Kenmerken

De titel "handelingen van de apostelen" dekt de lading niet helemaal: het merendeel van de apostelen speelt geen rol van betekenis in het boek. In tegenstelling tot Lucas dat, net als de andere drie evangeliën, veel weg heeft van een Grieks-Romeinse biografie, komen er in Handelingen meer hoofdrolspelers voor. De eerste hoofdrolspeler is Petrus, van wie we na hoofdstuk 15 echter niets meer vernemen. In Handelingen verschuift de focus naar de volgende hoofdrolspeler: Paulus, die pas in hoofdstuk 7 het toneel betreedt.

Structuur en stijl Handelingen is een buitengewoon goed georganiseerd werk, met duidelijk gemarkeerde overgangen die de gebeurtenissen verbinden. In dit opzicht is Handelingen heel anders dan het grootste deel van de evangeliën, waar deze overgangen niet worden gemarkeerd. Het verschilt ook van de brieven in het Nieuwe Testament, die onderwerpen behandelen waarvan de context volledig ontbreekt, waardoor de samenhang van de passages vaak duister is. Overigens is het expliciet ontbreken van die context (die voor de schrijver en lezers bekend was) een kenmerk van authenticiteit van een brief. De auteur van Handelingen heeft het werk duidelijk geschreven om personen zorgvuldig te instrueren over hoe het vroege christendom ontstond en heeft daarom veel moeite gedaan de relatie tussen de episodes en secties duidelijk te maken. De auteur geeft de verhalen ook vrijwel altijd een concrete plaats in tijd en ruimte.

Handelingen is helder geschreven, in verzorgde zinnen die weinig onduidelijkheden geven. De zinnen zijn niet heel lang en de syntactische relaties tussen de zinsdelen is vrijwel altijd logisch en duidelijk. Toch kenmerkt de tekst van Handelingen zich door subtiele en onderling verweven ontwikkelingen.

Redevoeringen Een groot deel van Handelingen, ongeveer een kwart van de tekst, bestaat uit grote redevoeringen. Deze hebben een belangrijke functie. In de stijl van de Grieks-Romeinse geschiedschrijving plaatst de auteur ze op cruciale punten in zijn verhaal. Dit zijn fictieve toespraken die niets zeggen over de theologie van de spreker. Het zal er de auteur van Handelingen niet om te doen zijn geweest om vast te leggen wat zijn personages hebben gezegd, maar om wat ze gezegd 'zouden kunnen hebben'. Hetzelfde zou kunnen gelden voor de twee brieven die Handelingen citeert (15:23-29 en 23:26-30), hoewel het in ieder geval bij de brief van de oudsten uit Jeruzalem (15:23-29) ook mogelijk is dat de auteur over de tekst ervan beschikte.

Drievoudige herhalingen Gebeurtenissen die volgens de auteur sleutelmomenten waren in de geschiedenis van het christendom, worden driemaal genoemd in Handelingen: Paulus' bekering (9:10-19; 22, 26) Cornelius' bekering (10:1-48; 11:1-18; 15:7-11) Paulus' besluit om zich op de heidenen te richten (13:46; 18:6; 28:28) het 'Apostolisch decreet' (15:20,29; 21:25)

Mimesis