Joannes Franciscus (Jan Frans) Willems (Boechout, Oostenrijkse Nederlanden, 11 maart 1793 – Gent, Koninkrijk België, 24 juni 1846) was een Vlaams schrijver en prominent lid van de Vlaamse Beweging. Het Willemsfonds is naar hem genoemd.
thumb|Beeld van Jan Frans Willems in Gent
Kinder- en jeugdjaren In zijn jeugd kwam Jan Frans Willems in contact met de welgestelde familie Bergmann waartoe ook George Bergmann behoorde, de vader van de Lierse schrijver en advocaat Anton Bergmann. Deze familie wijdde hem in, in het Latijn, het zingen, het orgelspel en de dictie. De liberaal Bergmann bracht hem romantische idealen, vrijheidsliefde, liefde voor de (geschiedenis van de) moedertaal en een liberale levensbeschouwing bij. In 1809 begon Jan Frans Willems als notarisklerk in Antwerpen. In die periode startte hij met het schrijven en het uitgeven van pamfletten en historische geschriften.
Taalpolitiek 1815-1830 De actieve politiek die het Nederlands in Vlaanderen moest bevorderen van koning Willem der Nederlanden zorgde ervoor dat Willems carrière maakte. Van 1816 tot 1821 werkte hij als adjunct-archivaris in het Antwerps stadsarchief en in 1819 werd hij lid van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde in Leiden.F. PRIMS en F. VERBEECK, Het Antwerpsche stadsarchief, Antwerpen, 1941, p. 20. In 1821 bevorderde hij tot Ontvanger der Registratie voor Antwerpen. In 1827 werd hij lid van de Commissie voor de Rerum belgicarum scriptores, die als taak had kronieken over de geschiedenis van de Zuidelijke Nederlanden te publiceren. In 1830 kreeg hij een eredoctoraat in de wijsbegeerte en letteren van de Rijksuniversiteit Leuven. Als Zuid-Nederlander vond hij de moed zich zelfstandig op te stellen qua taal, letterkunde en geschiedenis.
Belgische Revolutie Na de Belgische opstand werd hij wellicht vanwege zijn orangistische sympathie overgeplaatst naar Eeklo. In 1835 werd hij in eer hersteld en kreeg hij de benoeming tot ontvanger der Registratie terug in Gent. Hoewel Willems zich na 1830 neerlegde bij de Belgische situatie, zag hij liever dat Vlaanderen en Nederland één bleven. Hij bleef werken aan de culturele eenheid en gaf de doorslag in de spellingoorlog, die van de taaleenheid van Vlaanderen en Nederland een feit maakte (bevestigd op het Grote Taalcongres van 1841). De spelling die in 1844 van kracht werd, droeg zijn naam: de Willems-spelling. In 1835 werd hij lid van de Koninklijke Academie van Wetenschappen. Als enig Nederlandstalig lid probeerde hij - tegen de verfransingspolitiek van de Belgische regering in - de Vlaamse literatuur en poëzie een plaats te geven. Willems slaagde erin de bescheiden Vlaamse initiatieven te coördineren en gaf zo de Vlaamse Beweging in het jonge België richting.
Volgelingen Jan Frans Willems kreeg een schare Vlaamse volgelingen: Philip Blommaert (1809-1871) Karel Lodewijk Ledeganck (1805-1847) Frans Rens (1805-1874) Ferdinand Augustijn Snellaert (1809-1872) Prudens Van Duyse (1804-1859) Julius Pieter Vuylsteke (1836-1903)
thumb|links|Monument voor Jan Frans Willems, erkend als leider van de Vlaamse volksbeweging. thumb|rechts|Het graf van de Belgisch-Vlaamse schrijver en taalkundige Jan Frans Willems op de begraafplaats Sint-Amandsberg in Gent. Overlijden Tijdens de Gentse Feesten op 24 juni 1846 wou de Rederijkerskamer De Fonteine (waarvan Willems ere-voorzitter was) in de Stadsschouwburg een benefietvoorstelling geven ten voordele de armen. Toen Willems die dag vernam dat de zaal was toegezegd aan een Duits gezelschap, stoof hij woedend naar het stadhuis, kreeg er een beroerte en stierf 's avonds in zijn woning op de Zandberg. In de gevel is nu een gedenkplaat ingemetseld. Hij werd begraven op het kerkhof buiten de Dampoort en op 20 juni 1848 overgebracht naar het nieuwe Campo Santo in Sint-Amandsberg waar Théodore-Joseph Canneel zijn grafmonument ontwierp.
Werk miniatuur|Briefwisseling en notities met betrekking tot het verzamelen van volksliederen. Geschreven door Jan Frans Willems, vermoedelijk rond 1840.|319x319px links|miniatuur|315x315px|Fragment uit het manuscript Poëtische Werken, 1807-1815 van Jan Frans Willems. Willems is bekend van toneelstukken zoals Den Rijken Antwerpenaer, Quinten Matsijs en zijn Nederlandse vertalingen van literaire en historische verhalen uit de Middeleeuwen en de rijmkronieken van Jan van Heelu. Postuum verscheen het boek Oude Vlaemsche Liederen met diverse kinder- en volksliedjes die tot op heden bekend zijn: Klein, klein kleutertje, Het reuzenlied ('Kere weer om, reusken, reusken'), Zeg kwezelken wilde gij dansen, Het loze vissertje en Wel Anne Marieken, waar gaat gij naar toe? Het heerken van Maldeghem, t Smidje en Roza, willen we dansen? staan ook in de bundel en zijn later gecoverd door Kadril, Laïs en Rum. Om deze liederen te verzamelen schreef Willems heel wat brieven naar correspondenten en vervaardigde hij enkele notities. Deze zijn bewaard gebleven in de Universiteitsbibliotheek van Gent.
Verder: 1807: Willems debuteerde met Hekeldicht op den maire en municipaliteyt van Bouchout. 1812: Zijn Hymne aan het vaderland over den veldslag van Friedland en de daaropvolgende Vrede van Tilsit wordt bekroond. 1818: Met zijn gedicht 'Aen de Belgen - Aux Belges' van 1818 breekt hij door in Zuid-Nederlandse literaire kringen. 1834: Vertaalde als eerste Van den vos Reynaerde. 1844: Publiceerde Oude Vlaemsche Liederen. 1848: Postume uitgave tweede deel, Oude Vlaemsche Liederen ten deele met de melodieën, door zijn vriend F.A. Snellaert.
Trivia In 1818 huwde hij Isabelle Marie Borrekens, een weduwe met twee kinderen. Het huwelijk werd gezegend met nog tien kinderen. Een aantal vrijzinnig-liberale Vlaamsgezinden richtten in 1851 in Gent het naar hem genoemde Willemsfonds op. Samen met het (socialistische) Vermeylenfonds en het (katholieke) Davidsfonds, speelde het een belangrijke rol in de Vlaamse Beweging. Er zijn in Vlaanderen straten naar hem genoemd o.a. in Aartselaar, Antwerpen, Boechout, Boom, Lier, Paal-Beringen en Vilvoorde. In Eeklo en in Kuurne is er een Jan Frans Willemsplein. Het Willemslied is een eerbetoon aan hem met tekst van Hendrik Claeys en muziek van Oscar Roels.
Bibliografie 1814 - De puyn-hoopen rondom Antwerpen of bespiegeling op het voórledene. Dicht-schets (Digitale versie) 1818 - Aen de Belgen = Aux Belges. Een gedicht. Met eene Fransche vert. en Fransche aant. daer agter (Digitale versie) 1819-1824 - Verhandeling over de Nederduytsche tael- en letterkunde. Opzigtelyk de zuydelyke provintien der Nederlanden 1819 - Eerste deel (Digitale versie) 1820-1824 - Tweede deel (Digitale versie) 1819 - Lykrede op Joannes Abraham Terbruggen (gestorven den 12 September 1819), stigter van het Antwerpsch Tael- en Dichtlievend Genootschap on de zinspreuk: Tot nut der jeugd (Digitale versie) 1821 - Briefwisseling tusschen J. F. Willems, schryver van het werk: Tael- en letterkundige verhandeling, opzigtelyk de zuydelyke provintien der Nederlanden, en J.B. Buelens, R.C.Pr., inhoudende eene zaekelyke wederlegging van eenige valsche grondstellingen, verkeerde aanhaelingen en ongegronde aantygingen, in dit werk voôrkomende (Digitale versie) 1821 - Antwoord van J. F. Willems, aen J.B. Buelens, r.c. pr. te Mechelen, schrijver en uytgever van een werk getiteld: Briefwisseling tusschen J.F. Willems, schrijver van het werk Tael- en letterkundige verhandeling, enz. Vooral over de vrijheid van denken en schrijvenb (Digitale versie) 1822 - Bij 's Konings komst te Antwerpen, den zeventienden october MDCCCXXII (Digitale versie) 1824 - Keur van Nederduitsche spreekwoorden, en dichterlyke zedelessen (Digitale versie) 1824 - Over de Hollandsche en Vlaemsche schryfwyzen van het Nederduitsch (Digitale versie) 1825 - Gedichten en verhandelingen van het Koninglyk Genootschap van Tael- en Dichtkunde te Antwerpen. Bijdragen in Nederlands en Frans (Digitale versie) 1825 - Redevoering over het karakter van den nederlandschen schilder, gehouden in het Koninglijk Museum van Antwerpen, ter gelegenheid van de plegtige prijsuitdeeling der Koninglijke Maatschappij tot aanmoediging der schoone kunsten, van Antwerpen, den 18 sept. 1825 (Digitale versie) 1827-1830 - Mengelingen van historisch-vaderlandschen inhoud. Tekst in het Nederlands en het Frans (Digitale versie) 1828 - Historisch onderzoek naer den oorsprong en den waren naem der openbare plaetsen en andere oudheden van de stad Antwerpen (van stadswege uitgegeven) door J.F. Willems ... et al. (Digitale versie) 1828 - Feest-lied. Ter zilveren bruiloft van Jeronimo de Vries en Maria Gijsberta Verhoesen (Digitale versie) 1828 - Maria van Braband (Ao. 1276) (Digitale versie) 1828? - Bericht wegens de Antwerpsche boek-printers der vijftiende eeuw, en den drukker van het Breviarium Tornacense (Digitale versie) 1829 - De la langue Belgique, lettre de Jean François Willems ... à M. Sylvain Van de Weyer ... (Digitale versie) 1834 - Reinaert de Vos. Naer de oudste beryming (Digitale versie) 1834 - Over eenige oude Nederlandsche vloeken, eeden en uitroepingen (Digitale versie) 1836 - Reinaert de Vos. Episch fabeldicht van de twaelfde en dertiende eeuw, met aenmerkingen en ophelderingen (Digitale versie) 1839 - Reinaert de Vos. Naer de oudste beryming, ingerigt tot schoolgebruik (Digitale versie) 1839 - Beslissing der Koninglyke Commissie wegens de geschilpunten in het schryven der Nederduitsche Tael, en uittreksel van het daerover ingeleverde verslag (Digitale versie) 1840 - Van den derden Edewaert, coninc van Engelant, rymkronyk geschr. omtrent het jaer 1347 door Jan de Klerk van Antwerpen, en uitgeg. met aent. door J.F. Willems 1841 - Brief aen professor Bormans, over de tweeklanken ij en uu (Digitale versie) 1842 - Collection des Keuren ou statuts de tous les métiers de Bruges, publiée par le comité-directeur de la Société d'émulation de Bruges ; avec des notes philologiques de m. J.F. Willems. Tekst in het Nederlands, inl. en noten in het Frans (Digitale versie) 1844 - Berigten wegens de boekprinters van Antwerpen ten jare 1442, enz.. Vermeerderd met: Tweede bydrage tot de geschiedenis der boekdrukkunst in Antwerpen (Digitale versie) 1845 - De eerste bliscap van Maria. Mysteriespel van het jaer 1444 (Digitale versie) 1846 - Reinaert de Vos. Eerste boek (Digitale versie) 1848 - Oude Vlaemsche liederen ten deele met de melodiën (Digitale versie) 1856 - Nalatenschap. Dicht- en tooneelstukken (Digitale versie) 1873 - Keus uit de dicht- en prozawerken van Jan Frans Willems Eerste deel: 1812-1830 (Digitale versie) Tweede deel: 1831-1846 (Digitale versie) 1874 - Brieven van Jan Frans Willems aan Jer. de Vries, K. A. Vervier, E. J. Potgieter, F. H. Mertens, J. B. David, enz. (Digitale versie) 2001 - Op de galeyen. Een nyeu liedeken Vertalingen 1837 - Elnonensia. Monuments de la langue Romane et Tudesque dans le IXe siècle, contenus dans un ms. de l'abbaye de St. Amand ...., publ. par Hoffmann de Fallersleben; avec une trad. ... par J.F. Willems (Digitale versie) 1844 - Pasquyn doctor en astrologant. Kluchtspel van Noël Le Breton de Hauteroche (Digitale versie)
Literatuur 1837 - Brieven van Mr. Willem Bilderdijk aan Joannes Franciscus Willems (Digitale versie) 1847 - Ferd. Verhulst. Bibliotheca Willemsiana ou catalogue de la riche collection de livres délaissés par m. J.F. Willems ... Dont la vente publique aura lieu à Gand, le 1er Février 1847 et jours suivants Première partie (Digitale versie) Deuxième partie (Digitale versie) 1848 - Gedenkzuil aen J.-F. Willems toegewyd. Redevoeringen en gedichten van C.P. Serrure, Ed ter Bruggen, Pr. J.M. van Duynse, Edmond Ronse e.a (Digitale versie) 1874 - Max Rooses. Levensschets van Jan Frans Willems (Digitale versie) ca. 1900 - Een standbeeld voor Jan-Frans Willems, den Vader der Vlaamsche Beweging (Digitale versie) 1909 - Jan Bols. Brieven aan Jan-Frans Willems (Digitale versie)