miniatuur|Indeling van de Utrechtse binnenstad in kwartieren, subwijken, buurten en subbuurten. thumb|Utrechtse binnenstad, gezien vanaf de Domtoren Binnenstad is een van de tien stadsdelen (volgens de gemeentelijke indeling: wijken) van de gemeente Utrecht. Het stadsdeel heeft 20.628 inwoners (2025). Naast de historische binnenstad, met talloze monumenten, liggen ook het Centraal Station en winkelcentrum Hoog Catharijne in het stadsdeel Binnenstad, alsmede de Jaarbeurs.

Ligging Binnenstad wordt begrensd door: de oostelijke uitgang van de Daalsetunnel en de Stadsbuitengracht in het noorden en oosten de Vaartsche Rijn, de Kruisvaart, de Asselijnstraat, een gedeelte van de Croeselaan en de Van Zijstweg in het zuiden het Merwedekanaal, de Graadt van Roggenweg, het zuidelijke deel van het Westplein, de westelijke ingang van de Leidseveertunnel en de spoorlijn Amsterdam - Elten in het westen.

De eigenlijk binnenstad omvat alleen de wijken en buurten gelegen binnen de Stadsbuitengracht.

Wijken en buurten Onder meer de volgende wijken en buurten maken deel uit van Binnenstad: Oude Binnenstad Stationsgebied Hooch Boulandt Vaartsebuurt Beurskwartier

Gemeentelijke indeling Volgens de gemeentelijke indeling bestaat Binnenstad uit de volgende subwijken en buurten: Binnenstad Woongebied Wijk C Breedstraat, Plompetorengracht en omgeving Nobelstraat en omgeving Nieuwegracht-Oost Lange Nieuwstraat en omgeving Springweg en omgeving, Geertebuurt Hooch Boulandt Bleekstraat en omgeving Binnenstad City- En Winkelgebied Domplein, Neude, Janskerkhof Lange Elisabethstraat, Mariaplaats en omgeving Hoog Catharijne, NS, Jaarbeurs

Indeling Centrummanagement Utrecht Naast de gemeentelijke indeling is er nog de indeling van het Centrummanagement Utrecht, dat voornamelijk ondernemers vertegenwoordigt. Volgens de indeling van het Centrummanagement bestaat Binnenstad uit de volgende kwartieren: Stadhuiskwartier Domkwartier Museumkwartier Universiteitskwartier Vredenburgkwartier

Geschiedenis thumb|Utrecht in 1649: de stad bevindt zich dan qua bebouwing ruim 500 jaar vrijwel geheel binnen de stadswallen en -muren, en dat zou nog zo'n 200 jaar zo blijven. (Noot: het oosten ligt boven in deze kaart) Het oude kerngebied van Utrecht lag vanaf omstreeks het jaar 50 rond het huidige Domplein. Militair, religieus, bestuurlijk en qua handel en ambachten concentreerden zich hier de diverse machten. In 1122 verkreeg Utrecht stadsrechten, waarop om een 132 hectare groot grondgebied een stadswal/stadsmuur met verdedigingsgracht is aangelegd. Pas in de 19e eeuw ontwikkelde de stad zich qua bebouwing grootschalig daarbuiten en zijn het merendeel van de verdedigingswerken gesloopt. Het huidige stadsdeel Binnenstad beslaat grotendeels het grondgebied binnen de voormalige stadsmuren en daarnaast aan de westzijde ervan het terrein tussen de oude binnenstad en het spoor, en het gebied rond het Centraal Station en de Jaarbeurs.

Het gebied tussen het Vredenburg, de Lange Viestraat, de Oude Gracht en de Stadhuisbrug ontwikkelde zich in de 20e eeuw tot een winkelgebied. Met de opening van Hoog Catharijne in 1973, zie onderstaande paragraaf, werden aansluitende straten tussen het Vredenburg en de Oude Gracht definitief autovrij gemaakt en getransformeerd tot voetgangersgebied, dit ook na eerdere proeven met autoloze zaterdagen.

Vanaf de eerste helft van de 20e eeuw tot aan 1970 was ook de Jaarbeurs Utrecht gevestigd op het Vredenburg, dus binnen het Singelgebied, zie verder de onderstaande paragrafen.

Naoorlogse geschiedenis

In 1958 kwam de Duitse verkeerskundige Max Erich Feuchtinger, vanwege een in 1955 gedaan verzoek van de gemeente Utrecht, met een plan om de gehele Stadsbuitengracht te dempen. Daarbij wilde hij ook andere verkeerskundige doorbraken realiseren in de binnenstad, waaronder bij het Domplein. Zijn plannen zouden in gewijzigde vorm, en slechts voor een beperkt deel, uitgevoerd worden (rond het begin van de jaren 1970).

Zie de paragraaf in het lemma Stadsbuitengracht#Gedeeltelijke demping voor meer informatie over dit onderwerp.

Begin jaren zestig werden vier verschillende kantoren gebouwd waarvan twee op prominente locaties in de stad. In 1960 werd een nieuw hoofdkantoor van de Steenkolen Handels Vereeniging (SHV) geopend aan de Catharijnesingel, die toen nog niet gedempt was daar. Een jaar later werd de Neudeflat in 1961 bij de Neude in gebruik genomen en in 1962 voltooid. In 1962 werden de eerste berichten gepubliceerd over het Plan Hoog Catharijne. In 1962 werd het Secreratiaatsgebouw van de Jaarbeurs officieel geopend op het Vredenburg. (Dat gebouw is na het vertrek van de Jaarbeurs van het Vredenburg in 1970, in 1973 een onderdeel geworden van Hoog Catharijne. Rond 2013 werd het gebouw gesloopt.) In 1963 werd het hoofdkantoor van Van Gend & Loos geopend aan de Catharijnesingel 47. In hetzelfde gebouw op nummer 48, zou ook De Verzekeringsunie kantoor houden. Zie de betreffende foto.

Voorbereidingen en start Plan Hoog Catharijne In 1965 begonnen aan de Catharijnesingel ter hoogte van het Moreelsepark de eerste voorbereidingen voor het Plan Hoog Catharijne. Onder meer het oude gebouw van het Ziekenfonds werd gesloopt voor vervangende nieuwbouw dat begin februari 1968 daar zou worden geopend. In 1967 werd aan de andere kant van het spoor, aan de Croeselaan, ook de eerste steen gelegd voor het latere Beatrixgebouw van 1970. Dat gebouw was onderdeel van het nieuwe Jaarbeurspleingebied dat grotendeels rond 1969 werd gebouwd. Rond maart 1968 was voor het Plan Hoog Catharijne op het Centraal Station bij elk van de drie perrons een kort stuk perronkap (uit de 19e eeuw) afgebroken voor de bouw van een traverse. In de periode 1968-1969 begon bij het noordwestelijke deel van de Stadsbuitengracht de spuikokeraanleg ter voorbereiding op de latere demping van de singels daar in de periode 1969-1971. De demping begon bij het westelijke deel van de Weerdsingel. De toenmalige stationswijk werd vanaf begin jaren 1970 in gedeelten gesloopt, inclusief het toenmalige stationsgebouw en een kantoorgebouw in Jugendstil-stijl: "De Utrecht". Tegelijk werd ook het hoofdcomplex van Hoog Catharijne gebouwd, waarbij na de officiële opening in 1973, nog tot 1980 werd gewerkt aan het hoofdcomplex en waarbij het Plan rond 1983 afgerond zou worden.

Laat-20e eeuw (stationsgebied en omgeving) Naast het 'Plan Hoog Catharijne' in de jaren 1970 en het herstructureringsproject daarvan (CU2030) in de jaren 2010, is het westelijk deel van de binnenstad in de tussenliggende periode veranderd door onder meer stationsuitbreidingen, inclusief de aanleg van de sneltram naar Nieuwegein, en door de voortgaande bouw van kantoren. In de jaren 1980 ging het vooral nog om bouwprojecten die direct of indirect voortvloeiden uit het Plan Hoog Catharijne en uit andere plannen uit de jaren 1970 die in afstemming met het Plan Hoog Catharijne werden uitgevoerd, maar meestal wel in gewijzigde vorm. De ruimte voor die projecten kwam onder meer beschikbaar door de sloop van een deel van de 1e Daalsebuurt en van andere oude gebouwen, en door de voortgaande herinrichting van de ruimte tussen het goederenemplacement aan de zuidwestelijke zijde van het station en de Croeselaan (het gebied rond de Kruisvaart), waardoor er steeds meer ruimte vrijkwam voor kantoren. De ruimte voor de vernieuwing en uitbreiding na de periode 1990-1991 kwam vooral beschikbaar door de sloop van de Hojelkazerne tegenover het Jaarbeursplein en doordat het Academisch Ziekenhuis Utrecht naar het tegenwoordige Utrecht Science Park verhuisde waarbij ook tussen het spoor en het zuidelijke, nooit gedempte, deel van de Catharijnesingel veel ruimte beschikbaar kwam voor nieuwbouw. Opvallend is dat ook veel van deze bouwwerken, dus uit de periode van na de bouw van Hoog Catharijne, vanaf de jaren 2010 weer zijn gesloopt, aangepast of (soms) een andere bestemming hebben gekregen. Dit had meestal te maken met het grote stedenbouwkundige project CU2030 dat vanaf die tijd werd uitgevoerd.

Jaren 1980 Rond 1983 kwamen diverse projecten rond het Smakkelaarsveld gereed. Ten eerste de laatste kantoordelen van het Plan Hoog Catharijne bij het Leidseveer waaronder de Smakkelaarsburcht. Ook de toenmalige inrichting van het Smakkelaarsveld zelf kwam gereed: (ook) dit betrof een gewijzigd ontwerp waarbij de geplande traverse tussen de Smakkelaarsburcht en de rest van Hoog Catharijne verviel, evenals een gepland gebouw midden op het Smakkelaarsveld.erjongingskuur voor oude heer Utrecht. "Algemeen Dagblad". Rotterdam, 27-04-1968. Geraadpleegd op Delpher op 08-08-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBPERS01:002837049:mpeg21:p00043 Op 17 december 1983 werd de sneltram naar Nieuwegein in gebruik genomen die langs datzelfde Smakkelaarsveld gaat. Naast het toenmalige stadsbusstation werd een ruim bemeten sneltramhalte gebouwd en naast het toenmalige streekbusstation werd een kleinere tramhalte gebouwd. De sneltramaanleg kwam ook weer voort uit een planwijziging: in de jaren 1970 was het aanvankelijke plan om een spoorlijn naar Nieuwegein aan te leggen.Omdat de sneltram een andere route volgde dan de spoorlijn moest een van de acht jaar oude opritten voor het taxiplateau rond 1982 gesloopt worden voor de sneltramhalte bij het stadsbusstation. (De sneltramlijn is in 2013 tijdelijk ingekort en in 2022 verlegd in het kader van CU2030 en de bouw van de Uithoflijn en de beschreven haltes bestaan niet meer.) Twee maanden eerder, in oktober 1983, werd aan de oostelijke zijde van de Daalsesingel, op het Paardenveld schuin tegenover het Smakkelaarsveld, het nieuwe hoofdbureau van de politie officieel geopend. Dit verving het oudere gebouw dat op dezelfde plek stond.

In 1984 is aan de westelijke kant van het spoor, aan de Croeselaan, het nieuwe hoofdkantoor van de Rabobank officieel geopend (dit zou in 2011 weer uitgebreid worden tot het Bestuurscentrum van die bank).

Aan de centrumzijde van het station, tegenover het toenmalige stadsbusstation, kwam rond mei 1986 een nieuw kop-perron voor Utrecht Centraal gereed. De NS had hier vooraf ruimte voor vrijgehouden.De NS had tijdens de totstandkoming van het Plan Hoog Catharijne een grondoverdrachtsverzoek van de gemeente Utrecht niet ingewilligd waardoor de NS jaren later, rond medio jaren 1980, dus nog steeds ruimte beschikbaar had om bij de plek van het in 1975 gesloopte oude stationsgebouw dat perron te bouwen. Op deze plek was in 1976 een eenvoudige semi-permanente stationsfietstalling gebouwd, die na 8 jaar, vanwege de bouw van dat perron weer is gesloopt. Ter vervanging is onder het nieuwe perron een ondergrondse fietsenstalling gebouwd voor 3000 fietsen. (Deze ondergrondse stalling uit 1986 is in 2017 een groot OV-fietsen afgiftepunt geworden als onderdeel van de veel grotere fietsenstalling onder het Stationsplein dat in de periode 2017-2019 is geopend: zie ook de betreffende paragraaf in het lemma Station Utrecht Centraal. Het perron is in die tijd overdekt door de nieuwe bebouwing van dat Stationsplein.)

In 1987 werd aan de Lange Viestraat het winkelcentrum La Vie geopend waar een klein warenhuis van de Bijenkorf in gevestigd was. La Vie was onder meer gebouwd op de plek die leeg kwam te staan na de sloop van het voormalige V&D-gebouw: de V&D zelf was in 1973 al naar Hoog Catharijne verhuisd. De gemeente had met de Bijenkorf afgesproken om daar in de Lange Viestraat een vervangend warenhuis te bouwen zodat de historische binnenstad een nieuwe publiekstrekker kreeg als tegenwicht voor het winkelcentrum Hoog Catharijne.UTRECHT OPGELUCHT OVER PLAN Nieuwe Bijenkorf komt bij Hoog Catharijne. "De Volkskrant". 's-Hertogenbosch, 28-11-1973. Geraadpleegd op Delpher op 24-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010849720:mpeg21:p008 (Rond 1999 is La Vie alsnog inwending grotendeels verbouwd tot een Bijenkorf, en in 2018 is het gebouw zowel uitwendig als inwending verbouwd tot een volledige en grotere Bijenkorf).