thumb|350px|Engelstalige visuele presentatie van een geologische tijdschaal in de vorm van een spiraal De geologische tijdschaal is de indeling van de geschiedenis van de Aarde in geologische tijdperken. Er zijn in de loop der tijd verschillende tijdschalen gepubliceerd, maar de in de geologie gebruikte tijdschaal is de laatste versie van de International Commission on Stratigraphy (ICS). Dat betekent dat in oudere publicaties vaak alternatieve namen of dateringen van boven- of ondergrenzen van tijdperken gebruikt worden. De in 2004 gebruikte tijdschaal volgt hieronder. Zie ook Diepe tijd voor een uitleg over de evolutionaire uitrekking van de geologische tijdschaal.
Met geologisch verleden worden tijdperken bedoeld zoals die aan de orde zijn in de geologie.
Opbouw
Al in de 18e eeuw werd de stratigrafische kolom door geologen in verschillende eenheden (gesteentelagen) opgedeeld. Dat deze eenheden voor verschillende tijdperken in de geschiedenis van de Aarde stonden, was ook toen al duidelijk. Op basis van overeenkomsten konden gesteentelagen die in verschillende delen van de wereld aan het oppervlak liggen gecorreleerd worden. Er blijven echter vooral op kleine schaal veel onduidelijkheden, die met het verbeteren van de stratigrafische technieken en methodes steeds beter opgelost kunnen worden.
Hoe lang de tijdperken in de tijdschaal geduurd hadden was onbekend tot de uitvinding van radiometrische dateringen in de eerste helft van de 20e eeuw. Tegenwoordig zijn de foutenmarges bij dateringen van de belangrijkste overgangen in de tijdschaal door het gebruik van verschillende technieken teruggedrongen tot minder dan 1%.
Geologen als John Phillips en Charles Lyell vestigden een indeling in vier grote eenheden: het oude Primair (tegenwoordig Paleozoïcum), het jongere Secundair (tegenwoordig Mesozoïcum), het nog jongere Tertiair (tegenwoordig verdeeld in Paleogeen en Neogeen) en het jongste Kwartair. De eerste twee eenheden worden tegenwoordig era's genoemd, de laatste twee vormen samen de era Kenozoïcum. Deze drie era's vormen samen het eon Fanerozoïcum. Dankzij radiometrische datering is gebleken dat het Fanerozoïcum nog geen tiende deel van de totale Aardse geschiedenis vormt. Gesteentelagen ouder dan het Fanerozoïcum zijn ontstaan in de eonen Archeïcum en Proterozoïcum. De tijd voor de vorming van de oudst bekende gesteenten op Aarde wordt wel het Hadeïcum genoemd.
De era's van het Fanerozoïcum worden in twaalf periodes onderverdeeld, deze periodes weer in tijdvakken, tijdsnedes en soms zelfs nog kleinere onderverdelingen. Met name bij oudere eenheden is het niet goed mogelijk deze kleine onderverdelingen goed te correleren. Daarom bestaan er veel lokale versies van de geologische tijdschaal, met hun eigen onderverdelingen. De International Commission on Stratigraphy is een internationaal orgaan dat probeert al deze tijdschalen te correleren en de naamgeving zo veel mogelijk gelijk te trekken. Naast de tijdschaal die het ICS opgesteld heeft worden in de praktijk echter vaak lokale namen en indelingen gebruikt voor de kleinere onderverdelingen.
De tijdvakken Paleoceen, Eoceen, Oligoceen, Mioceen en Plioceen vormen samen het Tertiair, op basis van het feit dat tijdens deze periodes de eerste primaten verschenen. Het Pleistoceen en het Holoceen vormen het Kwartair, de tijdspanne van de huidige ijstijd.
Geologische tijdschaal Eon Era Systeem/Periode Serie/Tijdvak Etage/Tijdsnede Tijd geleden (Ma) Fanerozoïcum Cenozoïcum Kwartair Holoceen Meghalayen heden 0,0042 Northgrippien 0,0082 Greenlandien 0,0117 Pleistoceen Laat 0,126 Chibaien0,781 Calabrien1,806 Gelasien2,588 Neogeen Plioceen Piacenzien3,60 Zanclien5,333 Mioceen Messinien7,246 Tortonien11,62 Serravallien 13,82 Langhien15,97 Burdigalien 20,44 Aquitanien 23,03 Paleogeen Oligoceen Chattien 28,1 Rupelien 33,9 Eoceen Priabonien 38,0 Bartonien 41,3 Lutetien 47,8 Ypresien 56,0 Paleoceen Thanetien 58,7 Selandien 61,6 Danien 66,0 Mesozoïcum Krijt Laat Maastrichtien 72,1 Campanien 83,6 Santonien 86,3 Coniacien 89,8 Turonien 93,9 Cenomanien 100,5 Vroeg Albien 113,0 Aptien 125,0 Barremien 129,4 Hauterivien 132,9 Valanginien 139,8 Berriasien 145,0 Jura Laat Tithonien 152,1 Kimmeridgien 157,3 Oxfordien 163,5 Midden Callovien 166,1 Bathonien 168,3 Bajocien 170,3 Aalenien 174,1 Vroeg Toarcien 183,0 Pliensbachien 190,8 Sinemurien 199,3 Hettangien 201,3 Trias Laat Rhaetien 208,5 Norien 228 Carnien 235 Midden Ladinien 242 Anisien 247,2 Onder Olenekien 251,2 Indien 252,2 Paleozoïcum Perm Lopingien Changhsingien 254,2 Wuchiapingien 259,9 Guadalupien Capitanien 265,1 Wordien 268,8 Roadien 272,3 Cisuralien Kungurien 279,3 Artinskien 290,1 Sakmarien 295,5 Asselien 298,9 Carboon Pennsylvanien Gzhelien 303,7 Kasimovien 307,0 Moscovien 315,2 Bashkirien 323,2 Mississippien Serpukhovien 330,9 Viséen 346,7 Tournaisien 358,9 Devoon Laat Famennien 372,2 Frasnien 382,7 Midden Givetien 387,7 Eifelien 393,3 Vroeg Emsien 407,6 Pragien 410,8 Lochkovien 419,2 Siluur Pridoli 423,0 Ludlow Ludfordien 425,6 Gorstien 427,4 Wenlock Homerien 430,5 Sheinwoodien 433,4 Llandovery Telychien 438,5 Aeronien 440,8Rhuddanien 443,4 Ordovicium Laat Hirnantien 445,2 Katien 453,0 Sandbien 458,4 Midden Darriwilien 467,3 Dapingien 470,0 Vroeg Floien 477,7 Tremadocien 485,4 Cambrium Furongien 10e tijdsnede 489,5 Jiangshanien 494 Paibien 497 Miaolingien Guzhangien 500,5 Drumien 504,5 Wuliuen 509 2e tijdvak 4e tijdsnede 514 3e tijdsnede 521 Terreneuvien 2e tijdsnede 529 Fortunien 541,0 Eon Era Periode Tijd geleden (Ma) Proterozoïcum Neoproterozoïcum Ediacarium 635 Cryogenium 850 Tonium 1000 Mesoproterozoïcum Stenium 1200 Ectasium 1400 Calymmium 1600 Paleoproterozoïcum Statherium 1800 Orosirium 2050 Rhyacium 2300 Siderium 2500 Archeïcum Neoarcheïcum 2800 Mesoarcheïcum 3200 Paleoarcheïcum 3600 Eoarcheïcum 4000 Hadeïcum 4600
Zie ook Ouderdom van de Aarde Geologische tijdschaal van de Maan
Categorie:Aardwetenschappelijke lijsten Categorie:Geologisch tijdperk Categorie:Structurele geologie