thumb|De Vaartsche Rijn in Utrecht, gezien in de richting van de binnenstad, met links de Westerkade en de Oosterkade rechts. thumb|De Vaartsche Rijn in Utrecht, gezien in de richting van Nieuwegein in 2007. thumb|De Oude Sluis in Vreeswijk waar de waterweg in verbinding staat met de Lek De Vaartsche Rijn is een kanaal in de Nederlandse provincie Utrecht dat oorspronkelijk de stad Utrecht verbond met de Lek. Bij de aanleg van het Merwedekanaal in de 19e eeuw werd het middengedeelte van de Vaartsche Rijn opgenomen in het tracé van het Merwedekanaal en kreeg daarmee ook die naam. Het kanaal draagt nog op twee afzonderlijke trajecten een eigen naam: ten zuiden van Utrecht, van de Stadsbuitengracht tot aan de splitsing met het Merwedekanaal, heet het Vaartsche Rijn, en verder zuidelijk, in Vreeswijk (Nieuwegein), tussen het Merwedekanaal en de Lek, heet het Oude Vaartsche Rijn.

Geschiedenis Na de afdamming van de Kromme Rijn in 1122 verloor Utrecht zijn directe verbinding met de Rijn. Als alternatief werd begonnen met het graven van de Vaartsche Rijn, die liep van Tolsteeg tot aan de Hollandsche IJssel nabij Jutphaas. Aanvankelijk eindigde het kanaal bij de Randdijk, waar schepen over de dijk getrokken moesten worden om de Hollandsche IJssel te bereiken.

Na de aanleg van de Noorder IJsseldijk werd de Randdijk overbodig. In 1148 werd zij doorgeslagen en de Vaartsche Rijn doorgetrokken tot aan de Noorder IJsseldijk. Ook hier moesten schepen over de dijk worden gebracht met behulp van een overtoom. Bij deze overtoom ontstond de handelsnederzetting Geyne.

Toen in 1285 op bevel van graaf Floris V de Hollandsche IJssel bij Klaphek werd afgedamd, verloor Utrecht zijn vaarverbinding met de Lek. Als alternatief werd de Nieuwe Vaart gegraven richting Vreeswijk, waarbij gebruik werd gemaakt van de Schalkwijkse wetering die rond 1135 tot de Vaartsche Rijn was gegraven. Door de aansluiting van deze Nieuwe Vaart op de Vaartsche Rijn ontstond een nieuwe verbinding met de Lek bij Vreeswijk. De dam voor de Hollandsche IJssel werd verwijderd en het oude tracé van de Nieuwe Vaart tot de Hollandsche IJssel kreeg de naam De Doorslag. Dit deel bleef in gebruik voor regionaal scheepsverkeer.

Dit zette Vreeswijk op de kaart en in 1373 werd de Vaartsche Rijn verdiept en in Vreeswijk werd een houten sluis gebouwd, later bekend als de Oude Sluis. Eeuwen daarna bleef de Vaartsche Rijn een van de belangrijke vaarroutes van Nederland. Op de oevers van de Vaartsche Rijn ontstond sinds de middeleeuwen vanaf het Ledig Erf een industriële zone met scheepbouwers, pottenbakkers, kalkbranders, tegel-, dakpan- en baksteenfabrieken.

In 1825, tijdens de regeerperiode van koning Willem I, werd een groot deel van de Vaartsche Rijn uitgediept en onderdeel van de Keulse Vaart, vanaf 1892 het Merwedekanaal. Alleen in Vreeswijk en in Utrecht (tussen het Ledig Erf en de zuidelijke punt van Rivierenwijk) liggen nog delen van deze ooit zeer belangrijke vaarroute. Aan de oostzijde van dit laatstgenoemde deel liggen oude industrieterreinen zoals in de huidige subwijk Rotsoord.

Sinds de aanleg van het Amsterdam-Rijnkanaal kan er niet echt meer gesproken worden over één Vaartsche Rijn. De waterloop wordt echter nog wel behouden, door de aanwezigheid van een watertransporttunnel die de beide zijden van de Vaartsche Rijn (waarvan de langsliggende kaden toepasselijk Noordersluis en Zuidersluis heten) – in feite het Merwedekanaal – met elkaar verbindt.

Bruggen over de Vaartsche Rijn Van noord naar zuid liggen de volgende bruggen over de Vaartsche Rijn. In dit overzicht uitsluitend de bruggen in Utrecht en Vreeswijk over de wateren die tegenwoordig nog als Vaartsche Rijn bekend staan. Voor de bruggen over het gedeelte van de Vaartsche Rijn dat tegenwoordig bekend staat als het Merwedekanaal zie:

Utrecht

Naam: Soort: Traject: Afbeelding: Vaartscherijnbrug verkeersbrug (basculebrug) Catharijnesingel - Ledig Erf 150px Bruggen station Utrecht Vaartsche Rijn spoorbruggen/voetgangersbrug (liggerbruggen) Utrecht Centraal - Science Park ( Uithoflijn)Utrecht - Arnhem (Rhijnspoorweg) Utrecht - 's-Hertogenbosch (Staatslijn H) 150px Vondelbrug verkeersbrug (basculebrug) Vondellaan - Baden-Powellweg 150px Oranjebrug verkeersbrug (basculebrug) Waalstraat - Diamantweg 150px Julianabrug verkeersbrug (ophaalbrug) Broeder Alarmstraat brug in 1957 gesloopt 150px Zuiderbrug verkeersbrug (basculebrug) Socrateslaan - 't Goylaan

De Vaartsche Rijn is hier vervangen door het Merwedekanaal.

Vreeswijk Naam: Soort: Traject: Afbeelding: Amaliabrug fiets- en voetgangersbrug (basculebrug) Prins Hendriklaan - Zandoever Oranjebrug verkeersbrug (ophaalbrug) Oranjestraat Oude Sluis)(noordzijde) fiets- en voetgangersbrug (ophaalbrug) Oude Sluis - Dorpsstraat 150px Oude Sluis (zuidzijde) verkeersbrug (ophaalbrug) Lekstraat 150px ? fiets- en voetpad (dam)

Zie ook Station Utrecht Vaartsche Rijn

Literatuur A. van , Het Schrale End : langs de Vaartse Rijn van het Ledig Erf naar Jutfaas; Utrecht : Stichting De Plantage, 1995

Externe links De Vaartse Rijn. Een middeleeuws wereldwonder

Categorie:Kanaal in Utrecht Categorie:Rijndelta