Albert Teun Hendrik Lenstra (Zuilen, 26 november 1942 – Kalmthout, 18 augustus 2002) was een Nederlandse kristallograaf. Hij leverde een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van criteria voor de structuurbepaling uit de driedimensionale pattersonmap voor data verkregen middels verstrooiing van röntgenstraling door éénkristallen. Lenstra deed zijn belangrijkste wetenschappelijk werk in het Laboratorium voor Kristallografie van de Universitaire Instelling Antwerpen (UIA).
Biografie Ab Lenstra behaalde in 1961 het diploma gymnasium-β aan het Christelijk Gymnasium te Utrecht en studeerde vervolgens scheikunde aan de Rijksuniversiteit te Utrecht. Daar behaalde hij in 1964 het kandidaatsdiploma en vervolgens het diploma doctorandus scheikunde, met als bijvakken fysische- en colloïdchemie, in maart 1967. In april van dat jaar werd hij aangesteld als wetenschappelijk medewerker aan het laboratorium voor Kristalchemie onder leiding van professor dr. A.F. Peerdeman. Tijdens zijn doctoraat werd Lenstra begeleid door dr. J.C. Schoone. Op 15 mei 1973 behaalde hij zijn doctoraat in de wis- en natuurkunde. De titel van zijn dissertatie is "Automated Patterson Techniques in X-Ray Crystallography".Lenstra ATH. Automated Patterson techniques in X-ray crystallography dissertation. Utrecht, The Netherlands: Rijksuniversiteit Utrecht; 1973.
Op 1 januari 1973 werd hij aangesteld als eerstaanwezend assistent aan het laboratorium voor Kristallografie van professor dr. H.J. Geise van de Universitaire Instelling Antwerpen (UIA), waarna hij in 1976 werd bevorderd tot werkleider in hetzelfde laboratorium. In 1978 mocht hij daar de functie van deeltijds docent invullen. In 1986 werd hij benoemd als deeltijds hoogleraar. In 1992 behaalde Lenstra de graad van geaggregeerde van het Hoger Onderwijs aan de UIA. Daartoe verdedigde hij zijn aggregatie-dissertatie getiteld "Meting, structuurbepaling en struktuurevaluatie in de éénkristal diffractometrie"Lenstra ATH. Meting, structuurbepaling en structuur evaluatie in een één-kristal diffractrometrie. Antwerpen, Belgium: Universitaire Instelling Antwerpen; 1992.. Ook gaf hij een openbare les over "Experimentele bepaling van de geometrie via Röntgendiffractie" en een openbare voordracht getiteld "Nieuwe mogelijkheden van structuuronderzoek gebruikmakend van synchrotronstraling".
Lenstra gaf de vakken structuurchemie, gevorderde kristallografie en chemie van de vaste toestand. Hij begeleidde meerdere licentiaatsverhandelingen en was promotor of copromotor van acht doctoraten. Zowel in België als in Nederland was hij jurylid van doctoraten. Hij nam deel aan een 35-tal buitenlandse congressen, waar hij lezingen gaf. Hij werd vanaf 1992 in verschillende universiteiten in Europa, maar ook in de Verenigde Staten, Canada, zelfs in China uitgenodigd als docent. Tevens ontving hij bij de UIA diverse buitenlandse wetenschappers voor samenwerking. Hij werd aangesteld als expert voor verschillende internationale tijdschriften, zoals Acta Crystallographica A, B en C, Journal of Chemical Crystallography en Journal of Crystallographic and Spectroscopic Research.
Hij publiceerde, veelal met collega's, 166 artikelen in peer reviewed tijdschriften, waarbij twee secties in een boekBracke B, van Dijk B, van Alsenoy C, Lenstra ATH. The influence of packing at a molecular level: Conformation, geometry, spectroscopy (IR, Raman). In: Jeffrey GA, Piniella JF, Editors. The Application of Charge Density Research to Chemistry and Drug Design. Boston, MA: Springer; 1991. p. 351. doi:10.1007/978-1-4615-3700-7.Vanhouteghem F, van Alsenoy C, Lenstra ATH. The potential function in short O-H⋯O bonds. Experimental evidence and ab initio modelling. In: Jeffrey GA, Piniella JF, Editors. The Application of Charge Density Research to Chemistry and Drug Design. Boston, MA: Springer; 1991. p. 401-402. doi:10.1007/978-1-4615-3700-7. en in 1992 werd zijn aggregatiedissertatie ook in de Engelse taal uitgegeven.
In de zomer van 2001, op weg naar een congres, trof hem een ziekte, die kort daarna bleek een, niet te opereren, hersentumor te zijn. Een jaar later overleed hij ten gevolge daarvan.
Ab Lenstra was sinds 1970 getrouwd met Alida Eliza Blommaert (1942). Zij kregen twee zonen.
Werkdomein Automatische structuurbepaling met behulp van de Patterson Een van de mogelijke routes het faseprobleem op te lossen is de zwaaratoommethode, die in 1934 werd geïntroduceerd door Patterson.Patterson AL. A Fourier series method for the determination of the components of interatomic distances in crystals. Phys Rev. 1934;46:372–376. doi:10.1103/PhysRev.46.372. In het begin van zijn promotietraject in Utrecht krijgt Lenstra al de gelegenheid om op het 8e IUCr-Congres in Stony Brook (1969) zijn werkLenstra ATH. Automatic procedure for crystal structure analysis with the heavy atom technique. Acta Crystallogr. 1969;A25:s77. te presenteren. Systematisch werd de procedure verder in de jaren daarna uitgewerkt en beschreven in een serie publicaties met van Havere,Van Havere WKL, Lenstra ATH. Moments of the probability density function of R2 approached via conditional probabilities. V. Incorporation of the a priori knowledge of atomic coordinates in the evaluation of moments of R2. Acta Crystallogr. 1983;A39:925-933. doi:10.1107/S0108767383001853. waarin de effectiviteit van hun procedure wordt belicht. In 1981 presenteerde Lenstra,Lenstra ATH. The residual function R2 as discriminator criterion. In: Ramaseshan S, Richardson MF, Wilson AJC, Editors. Structure Determination in Crystallographic Statistics, Progress and Problems. Madras India: Macmillan; 1982. p. 195-224. tijdens het 12e IUCr-Congres in Ottawa, zijn werk aan de discriminatiefunctie (R2) voor structuurbepaling op een microsymposium “Structure Determination in Crystallographic Statistics, Progress and Problems”, georganiseerd door Wilson.
Via de samenwerking met Kinneging en De Graaff (Universiteit Leiden), kwam Lenstra's werk eerst terecht in de programma’s voor het automatisch oplossen van probleemstructuren AutofourKinneging AJ, de Graaff RAG. On the automatic extension of incomplete models by iterative Fourier calculation. J Appl Crystallogr,1984;17:364-366. doi:10.1107/s0021889884011705. en wat later in Crunch.de Gelder R, de Graaff RAG, Schenk H. Automatic determination of crystal structures using Karle-Hauptman matrices. Acta Crystallogr. 1993;A49:287-293; de Graaff RAG, de Gelder R. Using Karle-Hauptman matrices. Acta Crystallogr. 1996;A52:C53-C53. doi:10.1107/s0108767396096894. Daarnaast ook nog via de samenwerking met de groep van Beurskens (Universiteit Nijmegen) in de computerprogramma’s Tracor Bruins Slot HJ. Dirdif applications and reciprocal space translation functions [dissertation]. Nijmegen, The Netherlands: Radboud Universiteit Nijmegen; 1986. p. 7.1-7.18; Beurskens PT, Gould RO, Bruins Slot HJ, Bosman WP. Translation functions for the positioning of a well oriented molecular fragment. Z Kristallogr. 1987;179:127–159. doi:10.1524/zkri.1987.179.1-4.127. en Dirdif. Beurskens PT, Beurskens G, de Gelder R, Garcia-Granda S, Gould RO, Smits JMM. The DIRDIF2008 program system. Crystallography Laboratory, University of Nijmegen, The Netherlands. Zoals ook beschreven door Beurskens et al.Beurskens PT, Israël R, de Gelder R, Beurskens G, de Graaff RAG. The reliability index R2 as a versatile tool in structure analysis of inorganic and small molecular compounds. J Appl Crystallogr. 2001;34:178-186. doi:10.1107/s0021889801000668., was het werk van Lenstra daarin belangrijk.
Metingen aan éénkristallen: apparatuur, methoden en fouten Met De Wolfde Wolf M, Lenstra ATH. Data collection in X-ray single crystal diffractometry: strategy and error sources. Bull Soc Chim Belges. 1984;93:437-444. doi:10.1002/bscb.19840930604. beschreef Lenstra tests, met een Al2O3-kristal voor de stabiliteit en prestaties van hun diffractometer. Onderzocht en gerapporteerd werden de mechanische slijtage, de invloed van golflengtedispersie van de grafiet monochromator en hoe meervoudige verstrooiing (renninger-effect) kan worden geëlimineerd. In 1992 beschreef Lenstra met Verbruggen, Van Dijk, Verhulle en Vanhouteghem,Lenstra ATH, Verbruggen M, Bracke B, van Dijk B, Vanhulle C. Vanhouteghem F. Accuracy in single-crystal X-ray diffractometry: Influence of atmospheric pressure, scan mode and crystal settlement on intensity profiles. Bull Soc Chim Belges. 1992;101:5-13. doi:10.1002/bscb.19921010103. een gedegen statistische analyse van tijdreeksen van intensiteitscontrole reflecties. Door eliminatie van de niet-karakteristieke straling werden de berekende atomaire temperatuurfactoren verkregen met röntgenstraling vergelijkbaar met die van neutronendiffractiestudies. Door toepassing van bayesiaanse statistiek bij de analyse van de diffractiedataLenstra ATH, Verbruggen M, Bracke B, Vanhouteghem F, Reyniers F, Borremans F. (3S,6S)-3-Isopropyl-1,4-diazabicyclo[4.4.0]decane-2,5-dione, C11H18N2O2: Bayesian statistics in data analysis. Acta Crystallogr. 1991;B47:92-97. doi:10.1107/s0108768190007868. en op de meetstrategieLenstra ATH, Bracke B, van Dijk B, Maes S, Vanhulle C, Desseyn HO. Net intensities: Accuracy improvement through a Bayesian perspective on the measuring strategy and their persistent lack of precision. An illustration. Acta Crystallogr. 1998;B54:851-858. doi:10.1107/s0108768198004637. kon de nauwkeurigheid van de intensiteiten van de reflecties aanzienlijk worden verbeterd, evenals de isotrope temperatuurfactoren. Met Kataeva beschreef LenstraLenstra ATH, Kataeva ON. Structures of copper(II) and manganese(II) di(hydrogen malonate) dihydrate; effects of intensity profile truncation and background modelling on structure models. Acta Crystallogr. 2001;B57:497-506. doi:10.1107/s0108768101004050. hoe structuurfouten, veroorzaakt door die spectrale afsnijding van de reflectieprofielen, worden verbeterd door het modelleren van de röntgen-achtergrond met een polynoom.
Molecuul- en kristalstructuren Lenstra hield zich ook bezig met het ophelderen van de molecuul- en kristalstructuur van chemische verbindingen, meestal met behulp met röntgenstraling, maar soms ook met neutronenstraling.Vanhouteghem F, Lenstra ATH, Geise HJ, Schweiss P. Magnesium bis(hydrogen maleate) hexahydrate, by neutron diffraction and ab initio calculations. Acta Crystallogr. 1987;A43:C75-C75. doi:10.1107/S0108767387083466.Vanhouteghem F, Lenstra ATH, Schweiss P. Magnesium bis(hydrogen maleate) hexahydrate, [Mg(C4H3O4)2].6H2O, studied by elastic neutron diffraction and ab initio calculations. Acta Crystallogr. 1987;B43:523-528. doi:10.1107/s0108768187097386. De structuurdatabase van het CCDC bevat 148 structuren van hem en zijn medewerkers. Die structuren verschenen na toetsing door vakgenoten voornamelijk in kristallografische tijdschriften zoals Acta Crystallographica A, B en C, Journal of Molecular Structure, Journal of Chemical Crystallography, Structure Chemistry en Crystal Structure Communications.
Spectroscopie Lenstra werkte met een groot aantal medewerkers uit diverse landen tevens aan de relatie structuur en spectroscopische eigenschappen.Hereygers MLBF, Desseyn HO, Lenstra ATH, Manessi-Zoupa E, Perlepes SP. Preparation, structural characterization and vibrational spectroscopic studies of transition metal complexes of singly- and doubly-deprotonated N-methyl-2-thiooxamic acid. Transit Met Chem. 1996;21:273-282. doi:10.1007/bf00165983. Papaefstathiou GS, Peeters A, Lenstra ATH. Desseyn HO, Perlepes SP. Structural and spectral studies of N-alkyloxamates and their complexes: X-ray structures of MeHNCOCOOK and [Cu(EtHNCOCOO)2], and vibrational studies. J Mol Struct. 2001;559:167–177. doi:10.1016/s0022-2860(00)00693-1.
Kristallografische computertechnieken