Rijkswaterstaat (RWS) is het uitvoerende agentschap van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat in Nederland, tot 2010 Verkeer en Waterstaat geheten. Het werd opgericht in 1848 en is de opvolger van het Bureau voor den Waterstaat, dat sinds 1798 bestond. De organisatie beheert en ontwikkelt in opdracht van het ministerie de hoofdwegen, hoofdvaarwegen en hoofdwatersystemen. De dienst heeft als hoofdtaken om te werken aan de vlotte en veilige doorstroming van het verkeer ("droge waterstaat"), het onderhoud en de verbetering van het systeem van vaarwegen ("natte waterstaat") en de bescherming tegen overstromingen. In opdracht van Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur heeft RWS ook de taak om de Nederlandse Natura 2000 leefomgeving van bepaalde diersoorten te beschermen en om de biodiversiteit te behouden. Rijkswaterstaat heeft 2 rollen binnen Natura 2000: die van voortouwnemer en waterbeheerder.Natura 2000: beleven, gebruiken en beschermen
De directeur-generaal (DG) is Martin Wijnen sinds 1 januari 2024, waarmee hij de opvolger is van Michèle Blom.
Rijkswaterstaat had eind 2017 ongeveer 9.200 medewerkers. De organisatie is opgebouwd uit een centrale organisatie (onder meer het bestuur en de bestuursstaf) en organisatieonderdelen die regionaal of landelijk werken.
RWS Regionaal thumb|Kantoor van Rijkswaterstaat te Rotterdam De regionale organisatieonderdelen, tot 2013 diensten en tot 2004 directies genoemd, vormen de ruggengraat van Rijkswaterstaat. Aan het hoofd van een regionale eenheid staat de hoofdingenieur-directeur (HID). De regio's op hun beurt zijn weer onderverdeeld in lokale districten (in het recente verleden dienstkringen genaamd). Vroeger had iedere provincie haar eigen regionale organisatie, maar sinds 1994 zijn in het Noorden (Groningen, Friesland en Drenthe) en een jaar later in het Oosten (Overijssel en Gelderland) directies samengevoegd. Met de reorganisatie van april 2013 zijn meer diensten samengevoegd en is de verwijzing naar provincienamen vervallen. De volgende eenheden worden momenteel onderscheiden binnen Rijkswaterstaat: RWS Noord-Nederland, RWS NN (gevestigd te Leeuwarden) RWS Oost-Nederland, RWS ON (gevestigd te Arnhem) RWS Midden-Nederland, RWS MN (gevestigd te Lelystad en Utrecht) RWS West-Nederland Noord, RWS WNN (gevestigd te Haarlem) RWS West-Nederland Zuid, RWS WNZ (gevestigd te Rotterdam) RWS Zee en Delta, RWS ZD (gevestigd te Middelburg en Rijswijk) RWS Zuid-Nederland, RWS ZN (gevestigd te 's-Hertogenbosch en Maastricht)
Deze organisatieonderdelen voeren het beleid van Rijkswaterstaat uit in hun eigen regio en zijn aanspreekpunt voor regionale overheden voor alle Rijkswaterstaatsaangelegenheden.
RWS Landelijk thumb|De boot Speurder van Rijkswaterstaat thumb|Een weginspecteur sluit een rijstrook af na een ongeval thumb|Matrixbord van Rijkswaterstaat Landelijk is de technische en wetenschappelijke kennis en de uitvoering van alle ondersteunende bedrijfsvoering samengebracht. Dit proces is vanaf de eerste helft van de 20e eeuw begonnen met de vorming van specialistische diensten. Het Ondernemingsplan 2015 van Rijkswaterstaat heeft een impuls gegeven om rond de werkprocessen in verder vorm te geven ook van de operationele zaken.
Als eerste is er per 1 januari 2012 een nieuwe (operationele) dienst ontstaan: RWS Verkeers- en Watermanagement (RWS VWM), waarin de bediening en de drie netwerkcentra zijn ondergebracht. Verkeerscentrum Nederland (gevestigd te Utrecht) voor het gehele hoofdwegennet, ScheepvaartVerkeersCentrum (gevestigd te Rotterdam) voor het gehele hoofdvaarwegennet, Watermanagementcentrum Nederland (gevestigd te Lelystad) voor het gehele hoofdwatersysteem.
De verdere concentratie van kennis kwam in april 2013 tot stand, toen de volgende nieuwe onderdelen voor landelijke taken van Rijkswaterstaat werden opgericht: RWS Water, Verkeer en Leefomgeving, RWS WVL (gevestigd te Rijswijk en Lelystad) RWS Centrale Informatievoorziening, RWS CIV (gevestigd te Delft) RWS Grote Projecten en Onderhoud, RWS GPO (gevestigd te Utrecht) RWS Programma's, Projecten en Onderhoud, RWS PPO (gevestigd te Utrecht)
Daarnaast zijn er nog voor landelijke taken: Corporate Dienst, RWS CD (gevestigd te Utrecht) voor de algemene ondersteuning op het gebied van personeel, organisatie administratie en facilitaire zaken, en de programmaorganisatie: Ruimte voor de Rivier (gevestigd te Utrecht) NOVA (gevestigd te Utrecht) voor nieuwe ontwikkelingen
Ten slotte voor landelijke en ministerie overschrijdende taken: Rijksrederij (gevestigd te Rijswijk) zelfstandig opererende organisatie, bedient meerdere ministeries en valt onder Rijkswaterstaat. Opgericht in 2009.
Geschiedenis Naam De naam van de organisatie is in de loop van de tijd een aantal malen gewijzigd:
Waterstaat De vaststelling van Christiaan Brunings' Plan tot beheeringhe van de Waterstaat in de Bataafse Republiek op 24 mei 1798 wordt beschouwd als de geboorte van Rijkswaterstaat. In eerste instantie opgericht voor het beheer en onderhoud van het Pannerdensch Kanaal. In de beginperiode volgen reorganisaties elkaar snel op; het begrip Waterstaat blijft steeds in de naamgeving terugkomen. Het Bureau van de Waterstaat is vanaf 1798 de centrale organisatie. Het is een klein coördinerend departement dat zwaar leunt op de uitvoerende ingenieurs, die nog vaak samenwerken met militaire ingenieurs. Waterstaat was in de 18e eeuw als begrip gevestigd als de toestand (staat) van het water; dat wil zeggen het beschreef de situatie in een gebied met betrekking tot de aanwezigheid van dijken, afwateringseenheden, molens et cetera en vestingwerken. Vanaf 1807 is de hoogste leiding van de organisatie een inspecteur-generaal van de Waterstaat.
16e Inspectie van de 'Service des Ponts et Chausées Nadat keizer Napoleon het Koninkrijk Holland bij het Franse Keizerrijk had ingelijfd, werd de bestaande waterstaatsorganisatie (met uitzondering van Noord-Brabant) als 16e inspectie toegevoegd aan de Franse waterstaatsorganisatie.
Corps Ingenieurs van den Waterstaat en der Publieke Werken Vanaf de oprichting van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden wordt in reorganisatiebesluiten steeds gesproken van het Corps Ingenieurs van den Waterstaat en der Publieke Werken. De organisatie werkt in die periode zowel voor de centrale overheid als voor de decentrale, provinciale overheden.
's Rijks Waterstaat De grondwetswijziging van 1848 en de daarop volgende Provinciewet van Thorbecke bood de provincies de gelegenheid eigen waterstaatsdiensten in te stellen. In de loop van twee decennia maakten uiteindelijk alle provincies daar gebruik van. Zo ontstonden er Provinciale Waterstaten en de centrale organisatie werd ter onderscheiding aangeduid als 's Rijks Waterstaat aanvankelijk niet aan elkaar geschreven. Pas vanaf ongeveer 1880 ontstond het gebruik om de naam als een woord te schrijven: Rijkswaterstaat.
Organisatieontwikkeling De veranderingen in de organisatie gedurende de laatste twee eeuwen is per dienst beschreven bij de pagina's per dienst, zoals die te bereiken zijn door de naam van een dienst (bijvoorbeeld bij het item Voormalige diensten) aan te klikken. Een totaaloverzicht van de organisatieontwikkeling van Rijkswaterstaat is te vinden op de lijst van hoofdingenieurs-directeuren van Rijkswaterstaat en wel op de volgende subpagina's daarvan: Organisatie tijdens de Bataafse republiek 1798-1806 Organisatie tijdens Koninkrijk Holland 16e Inspectie van de Service des Ponts et Chausées de France (1811-1813) Organisatie in de overgangsperiode 1814-1816 Organisatie van het Corps Ingenieurs van de Waterstaat en der Publieke Werken 1817-1848 Organisatie van 's Rijks Waterstaat, c.q. Rijkswaterstaat 1848-1903 Organisatie van Rijkswaterstaat 1903 -1930 Organisatie van Rijkswaterstaat 1930-1949 Organisatie van Rijkswaterstaat 1949-1971 Organisatie van Rijkswaterstaat 1971-1989 Organisatie van Rijkswaterstaat 1989-2006 Organisatie van Rijkswaterstaat 2006-2012 Organisatie van Rijkswaterstaat vanaf 2013
Voormalige diensten Regionale directies RWS Groningen, RWS Friesland, RWS Drenthe in 1994 gefuseerd tot RWS Noord-Nederland RWS Overijssel, RWS Gelderland in 1995 gefuseerd tot RWS Oost-Nederland Directie Flevoland (gevestigd te Lelystad), in 1995 overgegaan in de directie IJsselmeergebied. RWS IJsselmeergebied (gevestigd te Lelystad) en RWS Utrecht in 2013 gefuseerd tot RWS Midden-Nederland RWS Noord-Holland (gevestigd te Haarlem), waarvan de naam in 2013 is gewijzigd in RWS West-Nederland Noord RWS Zuid-Holland (gevestigd te Rotterdam), waarvan de naam in 2013 is gewijzigd in RWS West-Nederland Zuid RWS Zeeland (gevestigd te Middelburg) en RWS Noordzee (gevestigd te Rijswijk) in 2013 gefuseerd tot RWS Zee en Delta RWS Noord-Brabant (gevestigd te 's-Hertogenbosch) en RWS Limburg (gevestigd te Maastricht) in 2013 gefuseerd tot RWS Zuid-Nederland
Rivierendirecties Benedenrivieren in 1989 opgegaan in RWS Zuid-Holland Bovenrivieren in 1986 opgegaan in RWS Gelderland
Specialistische diensten Algemene Dienst
Voor dataverwerking Meetkundige Dienst (1931-1959 als afdeling binnen de Algemene Dienst en van 1959-2003 zelfstandig) via de Adviesdienst Geo-informatie en ICT (2003-2007) en de Data-ICT-Dienst (2007-2013) opgegaan in de dienst RWS Centrale Informatievoorziening (gevestigd te Delft) RWS Dienst Informatieverwerking (van 1971-1990, daarna geprivatiseerd)
Voor materialenkennis Rijkswegenbouwlaboratorium (1927-1981) via de Wegbouwkundige Dienst (1981-1985) opgegaan in de Dienst Weg- en Waterbouwkunde (1985 -2007) gevestigd te Delft Dienst Straatklinkercontrole (1948-1973) opgegaan in het Rijkswegenbouwlaboratorium
Voor water Rijksinstituut voor Zuivering van Afvalwater (1920-1985, tot 1947 onder andere ministeries), achtereenvolgens gevestigd in Den Haag, Voorburg en Lelystad Directie Waterhuishouding en Waterbeweging (1959-1985), gevestigd in Den Haag Dienst Binnenwateren/RIZA (1985-1991), gevestigd in Lelystad, als Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling (1991-2007) opgegaan in de Waterdienst (gevestigd te Lelystad) Dienst Getijdewateren (1985-1993), (gevestigd te Den Haag), als Rijksinstituut voor Kust en Zee (1993-2007) opgegaan in de Waterdienst Waterdienst (2007-2013) gevestigd te Lelystad en samen met de Dienst Verkeer en Scheepvaart opgegaan in de dienst RWS Water, Verkeer en Leefomgeving.
Voor verkeerskunde Dienst Verkeerskunde (1971-1993) via de Adviesdienst Verkeer en Vervoer (1993-2007) en de RWS Dienst Verkeer en Scheepvaart (2007-2013) opgegaan in de dienst RWS Water, Verkeer en Leefomgeving
Bouwdiensten Dienst der Zuiderzeewerken (1919-1977), omgevormd tot een beheersdirectie Zuiderzeewerken (1977-1989) gefuseerd met de Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders tot de (beheers)directie Flevoland (gevestigd te Lelystad) RWS Directie Bruggen (1936-1990), opgegaan in de Bouwdienst Rijkswaterstaat RWS Directie Wegen (1923-1981) RWS Directie Sluizen & Stuwen (1936-1990), opgegaan in de Bouwdienst Rijkswaterstaat Directie Landaanwinning (1955-1963) Dienst Speciale Werken (1951-1961) Deltadienst (1956-1986) Dienst Lauwerszeewerken (1963-1971) Bouwdienst Rijkswaterstaat (1990-2009). In 2005 naam gewijzigd in RWS Bouwdienst en in 2009 nogmaals in RWS Dienst Infrastructuur.
Projectdirecties RWS Maaswerken, gevestigd te Maastricht en Roermond (2003-2010) RWS HSL Zuid, gevestigd te Zoetermeer (2001-2009)
Managementondersteuning Inspectie van de Waterstaat (1817-1930) Directie van de Waterstaat (1930-1967) Hoofddirectie van de Waterstaat (1967-1997) Hoofdkantoor van de Waterstaat (1997-2004) Bestuur Rijkswaterstaat (vanaf 2004)
Vermeende corruptie