thumb|250px|Scènes uit de Binnenste Taksang, tempelhal, gebouwd net boven de grot waar Padmasambhava mediteerde Meditatie is een vorm van spirituele of cognitieve oefening. Vele religies en geloofsstromingen kennen meditatie in een of andere vorm, ook zijn er wetenschappelijke vormen van meditatie.
In de 20e eeuw ontstond in het westen hernieuwde belangstelling voor meditatie en bewustzijnsverruiming. Meditatie is nu vooral bekend uit het hindoeïsme en boeddhisme, waarin meditatie een essentiële methode is om de doeleinden die ze beschrijven te bereiken.
Soorten meditatie Meditatie verwijst naar een wijd spectrum van geestelijke oefeningen. Het woord komt van het Latijnse woord meditatio, dat op zijn beurt afgeleid is van het werkwoord "meditari" dat nadenken, overdenken betekent. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen contemplatie, concentratie-meditatie en vipassanameditatie. Binnen die drie vormen bestaan vele varianten.
Contemplatie In het christendom wordt met meditatie doorgaans contemplatie bedoeld. Contemplatie is de beschouwing van een tekst uit de Bijbel of een gebeurtenis uit het leven van Jezus, waardoor deze tekst of gebeurtenis betekenis krijgt en verinnerlijkt wordt. Voorbeelden hiervan zijn de verzoekingen van Jezus in de woestijn, of het lijden van Christus. Vaak gaat deze vorm van meditatie met een vorm van devotie gepaard.
Meditatie betekent in de westelijke traditie ook peinzen over iets, zoals Descartes zijn werken ook meditaties noemde: dieper doordenken over iets, over fundamentele vragen of problemen.
Concentratie-meditatie Bij concentratie-meditatie wordt de aandacht geconcentreerd op een object, beeld of geluid, bijvoorbeeld (een) god, een kaarsvlam, de ademhaling, of elementen uit de natuur.
Deze vorm van meditatie kent een objectgerichte fase en een objectvrije fase
Objectgerichte meditatie Objectgerichte meditatie bestaat uit het richten van de aandacht op één punt. Na enige oefening wordt ontdekt dat de aandacht niet meer zo snel wordt afgeleid door impulsen van buitenaf of van binnenuit. Dit wordt het eenpuntig maken van de aandacht genoemd. Vormen van zulke objectgerichte meditatievormen zijn bijvoorbeeld transcendente meditatie en het centrerend gebed.
Objectvrije meditatie Na het eenpuntig worden van de aandacht is de bedoeling dat de aandacht geheel ontspant en dat objectvrije meditatie ontstaat. Dit wordt ook het terugkeren van de aandacht naar ‘de bron’ genoemd. Op dat moment vervalt het onderscheid tussen ‘een object’ en ‘een subject’: alles smelt samen tot Eén. Anders gezegd: het onderscheid tussen het waargenomene en de waarnemer verdwijnt.
Objectvrije meditatie is niet gericht op een object of een figuur, evenmin op een object in de vorm van een gedachte of gevoel. Vrijheid van objecten - de meditatieve staat - ontstaat vanzelf, wanneer de aandacht of focus geheel ontspant.
Transcendente meditatie Transcendente meditatie (TM) verschilt van contemplatie en concentratie, in de zin dat ze zich niet richt op het niveau van betekenis, zoals bij contemplatie, maar ook geen concentratie gebruikt. Veelal wordt de aandacht moeiteloos gericht op een vehikel, een klank, die de geest als vanzelf naar binnen doet keren. Dat naar binnen keren leidt uiteindelijk tot een overstijgen, transcenderen van zelfs de meest geringe gedachteactiviteit, vandaar de naam transcendente meditatie. Dit naar binnen keren van de geest heeft een parallelle werking in het lichaam, waarbij diepe ontspanning wordt ondergaan. Transcendente meditatie is geïntroduceerd door Maharishi Mahesh Yogi.
Vipassana-meditatie Bij Vipassana-meditatie wordt de aandacht niet geconcentreerd op één punt, maar wordt de geest juist getraind om gewaar te zijn van alle ervaringen die waargenomen kunnen worden in lichaam en geest. Hiermee wordt men zich bewust van de veranderlijke aard van de werkelijkheid. In de context van boeddhistische beoefening heet deze vorm vipassana-meditatie. Wanneer het uit de oorspronkelijke boeddhistische context wordt gehaald (bijv. voor therapeutische toepassing), is er sprake van mindfulness.
Bij Vipassana-meditatie is men zich bewust van alle opkomende gedachten en emoties maar laat men ze zonder meer aan zich voorbijgaan. Men hecht er geen belang aan en kijkt er afstandelijk naar, alsof ze aan iemand anders toebehoren, of als naar een wolk die aan een heldere hemel voorbijdrijft. Jiddu Krishnamurti noemt deze meditatieve instelling "keuzeloos gewaarzijn".
Christelijke, hindoeïstische en boeddhistische meditatie Meditatie-oefeningen komen in vele religies voor.Goleman, David (1988 (1977)), The Meditative Mind. The Varieties of Meditative Experience. New York: Jeremy P.Tarcher/Putnam Book In het westen zijn de christelijke, hindoeïstische en boeddhistische varianten het bekendst. Het begrip meditatie heeft echter meerdere betekenissen in deze tradities, die deels overlappen, en deels verschillen.
Christelijke meditatie In het christendom zijn de woorden contemplatie, meditatie, Lectio Divina en centrerend gebed gebruikelijk. Contemplatie betekent beschouwing, overweging. De Lectio Divina is een contemplatieve methode. Hierbij wordt een Bijbeltekst of een andere tekst in stilte overwogen, om de verschillende betekenissen tot zich door te laten dringen. Hiermee krijgt de tekst betekenis en diepgang.Lectio Divina Bij meditatie wordt de aandacht gericht op een specifiek object, bijvoorbeeld een afbeelding of een klank. In het centrerend gebed worden een of twee betekenisvolle woorden uit een aansprekende tekst in gedachten herhaald, waardoor de geest tot rust komt.Centrerend gebedBrochure: De methode van het centrerend gebed Heel wat christelijke auteurs, zelfs vroegchristelijke, beschrijven meditatie en de ervaringen die ze daarbij hebben. Deze vormen van meditatie kunnen leiden tot mystieke ervaringen.: Van Zelf tot Mystiek. Een ontmoeting tussen psychologie en spiritualiteit. Averbode: Altiora, 2009. In de protestantse traditie hebben diverse puriteinse auteurs boeken geschreven over meditatie, zoals Edmund Calamy. Puriteinse werken zijn in de Nadere Reformatie in het Nederlands vertaald., Protestantse meditatie. Gearchiveerd op 10 augustus 2024.
In het bijbelboek Psalmen staan enkele psalmen vermeld waarbij het mediteren van de wet van de HEER een plaats krijgt. Denk aan psalm 1 en psalm 119: Psalm 1:1: Welzalig de man (...) die zijn vreugde vindt in de wet van de HEERE en Zijn wet dag en nacht overdenkt. (HSV)
Psalm 119:16: Ik verblijd mij in Uw verordeningen, Uw woord vergeet ik niet. (HSV)De joodse godsdienstfilosoof Martin Buber vertaalde het woord 'wet' met 'weisung' en 'overdenken' met iets als 'murmelen'. De Bijbel schildert iemand die de Wet (of Gods Woord) overdenkt, murmelt, mediteert af als een gelukkige. De praktische theoloog Rudolf Bohren stelt over christelijke meditatie: Het is net als eten. Je kunt vol raken, maar je kunt niet voor altijd eten, je kunt niet vol blijven. De man die het Woord van God begrepen heeft, leert dat hij het niet voor eens en voor altijd heeft. Daarom moet hij er als een duif naar op zoek gaan. Zo heeft meditatie een dubbel effect: men blijft in het Woord van God, het Woord van God blijft in de gelovige. Ook Jezus Christus roept op tot meditatie, Hij zegt in Johannes 15 ''blijf in Mij'' en koppelt het ''blijven in Mij'' aan ''blijf in Mijn woorden''. Bohren verbindt meditatie wel aan de uitleg van de bijbeltekst (exegese). Hij stelt dat men bij meditatie zonder bijbeluitleg verdwaalt en dat men bij bijbeluitleg zonder meditatie leeg blijft.
Hindoeïstische meditatie Hindoeistische meditatie is met name bekend van de Yogasoetra's van Patanjali, waarin de methode voor het verstillen van de geest wordt beschreven. Dit is een vorm van concentratie-meditatie oftewel samatha. Het beschrijft deze benadering kernachtig in de 2-4e soetras van hoofdstuk 1 'Samapadhi': nu een uiteenzetting over yoga; yoga is de bewegingen in de geest tot rust te brengen; dan rust de ziener in zijn werkelijke aard; anders identificeert de ziener zich met de bewegingen.
Na complete ontspanning van de aandacht ontstaat een toestand van getuige zijn. Deze getuige is zelf geen object. Men kan deze getuige niet als dusdanig leren kennen, met behulp van de zintuigen. Deze getuige is volgens swami Sivananda van Rishikesh, India, het ware 'IK', de Atman genoemd. Christenen zouden het de Ziel noemen. Het Nederlandse woord "adem" en het Duitse werkwoord atmen hebben waarschijnlijk dezelfde oorsprong als het Sanskriet atman. In de Bijbel blaast God met zijn adem een mens van klei leven in. Hij "bezielt" daardoor de mens. Deze bezieling is de goddelijke vonk, het bewustzijn dat door middel van meditatie kan terugkeren tot God (Brahman).
Het Atman is dat wat denkt door middel van het verstand, ziet met de ogen, eet met de mond, hoort met de oren, ruikt met de neus en voelt door middel van het lichaam, maar onberoerd blijft bij alles wat met deze zintuigen wordt waargenomen. Dit ware 'IK', het bewustzijn dat enkel getuige is, is in alle mensen aanwezig. Door voortgezette meditatie en het vinden van stilte ontdekt de mens volgens de Upanishads dat hij een onsterfelijke Atman of Ziel heeft, en versmelt Atman met Brahman: "TAT svam asi" - "DAT (Atman) is wat u bent" .Chandogya Oepanishad
Ramana Maharshi zag zelfonderzoek als een vorm van meditatie. Hij gaf daartoe de volgende methode: telkens als er een gedachte, emotie of drang tot handelen opkomt, stelt men zich de vraag "wie heeft die gedachte, emotie of drang?". Het antwoord luidt vanzelfsprekend "ik". De tweede vraag die men zich vervolgens moet stellen is "wie is die ik?". Met deze vragen worden alle opkomende gedachteassociaties en emotiestromen voortdurend onderbroken. De aandacht wordt zo verlegd naar een beschouwen van de bron van al deze activiteit. Hierdoor verkrijgt men werkelijke zelfkennis, doordat men voorbij alle antwoorden rust vindt in het spirituele hart, waar stilte heerst.
Boeddhistische meditatie
Het boeddhisme kent 1) samatha-meditatie, gericht op eenpuntigheid en rust van geest en 2) vipassanameditatie, waarin geoefend wordt in het aandachtig waarnemen van de veranderingen van de geest. In de beoefening van beide technieken, kunnen de jhana's (meditatieve verzinkingen) een belangrijke rol spelen.
In de Maha Satipatthana Sutta legt Gautama de Boeddha uit hoe beide meditatietechnieken werken, en hoe ze zich ten opzichte van elkaar verhouden.
Het onderscheid tussen concentratie-meditatie en aandachtsmeditatie is niet strikt. Ven. Bhante Vimalaramsi gaat uit van een combinatie van rust- en inzichtmeditatie. Hij baseert zich hierbij op de sutta's. Binnen het vajrayana boeddhisme (zoals het Tibetaans boeddhisme) zijn er technieken die deze beide hoofdvormen combineren. En ook Zen kan gezien worden als een combinatie van beide, hoewel de nadruk wel sterker op concentratie ligt. Er zijn echter ook theravada stromingen die samatha (concentratie) in combinatie met sila (moraliteit) als fundament en voorwaarde voor inzicht zien.
In het Tibetaans boeddhisme is het woord voor meditatie 'gom', wat zoveel betekent als 'gewenning'. Dit staat voor het zich gewennen aan positieve staten van de geest en het vermijden van negatieve staten van de geest.
Hedendaagse vormen In de loop der tijden hebben verschillende religies en scholen nieuwe vormen en namen gegeven aan de basale meditatietechnieken, waardoor nieuwe vormen van meditatie zijn ontstaan.
Tenang-meditatie