Herentals is een stad in de Belgische provincie Antwerpen. De stad telt 29.000 inwoners, die de spotnamen "Klokkenververs" en "Peestekers" dragen. De stad zelf krijgt de bijnaam 'Keizerstede'.https://www.gva.be/cnt/dmf20190527_04432969/studiebureau-bepaalt-identiteit-inwoner-keizerstede-herentalsenaar-is-erg-gesloten-maar-tegelijk-heel-vurig. Gearchiveerd op 27 juli 2019. Sint-Waldetrudis is de patroonheilige van de stad. De stad is de hoofdplaats van het gerechtelijk kanton en kieskanton Herentals.
Toponymie De naam 'Herentals' is afkomstig van de haagbeuk. Deze plant komt veelvuldig voor in het Peertsbos te Herentals. Deze werd vroeg ook wel de Heern genoemd. Zo is Herentals aan zijn naam gekomen. Ook op het wapenschild van Herentals is de haagbeuk nog te zien.
Geschiedenis Mioceen (23,03 tot 5,333 miljoen jaar geleden) Aan de Kerkstraat zijn beenderen gevonden van een walvis die tot de Echte walvissen (Balaenidae) soort behoorde. Omdat het om een nieuwe tak van die soort ging, werd deze de "Herentalia nigra" genoemd naar de vindplaats. Het vermoeden van de archeologen was, dat deze walvis geleefd heeft in de Tortonien tijdsnede (7,246 à 11,62 miljoen jaren geleden) van het Mioceen tijdvak.
Prehistorie (3500 v.C.-800 v.C.) 1000 v.C.: Uit archeologisch onderzoeken in 2015 bleek op de huidige verkaveling Draeybomen, in de deelgemeente Morkhoven, een nederzetting te zijn geweest tussen 1000 v.C. en 400 v.C.
Romeinse en vroege Frankische tijd (800 v.C.- 450 n.C.) Archeologen vonden in 2021 aan de Noorderwijksebaan in een van de kuilen verkoolde zaden. Volgens een radiokoolstofdatering uitgevoerd in 2022, bleken die zaden al uit de 3de of 4de eeuw voor Christus te dateren. Deze granen bleken vooral uit emmer (ook emmertarwe genoemd), spelt en gerst te bestaan. Er werd ook vroeg- tot midden-Romeins aardewerk gevonden en paalsporen van een graanschuur.
Enkele kilometers stroomafwaarts van de Kleine Nete was er een Romeinse vicus in wat nu de gemeente Grobbendonk is. In de dorpen rondom Herentals zijn ook Frankische grafvelden gevonden uit de periode van de Merovingers.
Middeleeuwen (450-1450) 7e eeuw: Buiten Henegouwen zijn er 3 gebieden die naar Sint-Waldetrudis van Bergen in hun ontstaan verwijzen. Van twee van die gebieden is geweten dat het om eigendom gaat van Sint-Waldetrudis die ze in de 7e eeuw overmaakt aan het door haar in 661 gestichte klooster gelegen te Bergen. Er zijn vooralsnog geen documenten bekend die kunnen bevestigen of dit ook het geval was voor Herentals. Opmerkelijk is dat deze gebieden alle gelegen waren aan een woud of bos (of een plaatsnaam die ernaar verwijst): Herentals grenst aan Herenthout; Herne (België) grenst aan het Hernegewoud; Geschiedenis kartuis van Herne en Halle (Vlaams-Brabant) aan het Hallerbos.
Een boek uit 1769Geschiedenis v/d Franken in België, uitgegeven in 1769. Gearchiveerd op 28 juli 2023. probeerde ook de link te leggen met de erfenis die Sint-Waldetrudis van Bergen verkreeg van haar vader Sint-Waldebert. Volgens datzelfde boek zou er langs de Kleine Nete de "Hoeg Burght" gestaan hebben van de Frankische prinses Sint-Waldetrudis. Volgens twee bronnen is er later een klooster gebouwd op de ruïne, doch één bron meent dat het om de kerk en klooster van het Kapittel van Bergen ging, terwijl een andere bron meent dat het om een Minderbroederklooster ging. De straat die ernaartoe liep, zou de "Hoeghburghstraet" geheten hebben.
10e eeuw: De oudst bekende vermelding van de huidige deelgemeente Noorderwijk dateert van 974 ("Nordre wic").
12e eeuw: Het latere Hertogdom Brabant onder leiding van Godfried I van Leuven verwierf in 1106 het markgraafschap Antwerpen met o.m. gebieden in de omgeving van Herentals als hertogelijke ambtslenen van Keizer Hendrik V. Aan de Kleine Nete werd op een nog onbekende datum een Brabantse nederzetting gesticht, naast de bestaande Henegouwse. Deze nederzettingen trekken handelaren aan die er zich komen vestigen. De Brabantse nederzetting wordt later ook "Herenthals, opp. Brabantiæ venerabilis Maria virgo" genoemd, vrij vertaald de Brabantse stad Vereerde-Maagd-Maria-Herentals.
In 1130 werd de Abdij van Tongerlo gesticht die eeuwenlang een sterke invloed zal hebben over de omgeving van Herentals, en ook in de stad belangen had waaronder een watermolen. Deze premonstratenzers (norbertijnen) kwamen zich vestigen op het toenmalige landgoed van heer Giselbert van Castelré (Kasterlee).
De oudst bekende vermelding van de naam Herentals staat in een pauselijke bul van omstreeks 1147-1150 Vlaamse Inventaris Onroerend Erfgoed. Gearchiveerd op 25 september 2021. als grondgebied dat behoorde tot het klooster van Sint-Waldetrudis (Sainte Waudru in het Frans) gelegen te Bergen (Henegouwen). In vergelijking met de andere Kempense dorpen en gemeenten komt die eerste vermelding van Herentals dan ook laat. De eerste nederzetting groeide rondom de Sint-Waldetrudiskerk waar al snel handel met West-Europa groeide.
In 1181 werd "Villam de Herentael" vermeld in de bevestiging door Paus Lucius III van de privileges, altaren en bezittingen van het "Collegii XXX Canonicarum Nobilium S. Waldetrudis Montibus Hannoniae". In het bijschrift werd het "Herenthael" genoemd.Diplomatum Belgicorum. Gearchiveerd op 28 juli 2023.
Vanaf 1190 promoveerde het landgraafschap Brabant tot hertogdom, als dank van keizer Frederik I Barbarossa voor de verdediging van Jeruzalem in 1183/1184 door de Brabanders (mogelijk ook uit de omgeving van Herentals). Het hertogdom werd ook lang Neder-Lotharingen genoemd.
13e eeuw: In 1209 kwamen er conflicten tussen de twee nederzettingen waarna hertog Hendrik I van Brabant ingreep en mede-eigenaar werd van het ganse grondgebied. Herentals verkreeg dat jaar in oktober ook het stadsrecht. De ontwikkeling van de stad was in het noorden nabij de Nete veel groter dan in het zuiden van de stad. Dit komt door de oprichting van het Gasthuis (gesticht voor 1253) en het oude Begijnhof Herentals (1266) die aan de Kleine Nete gelokaliseerd zijn.
In 1221 beveelt de Hertog de ontbossing van een groot gedeelte van het woud rondom Herentals. Het moet landbouwgebied worden in erfcijns. De heide die zo typisch was voor de Kempen ontstaat pas nadien.
De oudste vermelding van de deelgemeente Morkhoven dateert van 1286 ("Morchhoven")
14e eeuw: In 1303 kreeg Herentals van Hertog Jan II een vrijheidskeur voor stedelijke grondwet zoals administratie, wetgeving en rechtspraak tot het einde van het ancien régime. Herentals werd een burchtstad, omringd met muren en 4 stadspoorten. Twee van deze poorten staan er nog steeds: de Bovenpoort (gebouwd voor 1361) en de Zandpoort (gebouwd voor 1400).Herentals - Erfgoed Vlaanderen (gearchiveerd) Ook groeide de stad snel uit tot een centrum van economische welvaart. De welvaart bloeide door de lakennijverheid aan de Lakenhal waarna Herentalse lakenhandelaars over een groot deel van Europa handelden. In 1393 kreeg Herentals een eerste uitnodiging voor de Frankfurter Messe.Frankfurter Messe. Gearchiveerd op 28 juli 2023.
In het begin van de Honderdjarige Oorlog (1337-1453) logeert koning Eduard III van Engeland en zijn gevolg in 1338 te Herentals op weg naar een ontmoeting met Keizer Lodewijk de Beier. Deze lange oorlog zal een behoorlijke invloed hebben op de Herentalse economie.
Markgraafschap / Markiezaat (1356-1406): Tijdens de Brabantse Successieoorlog (1355-1357) (tevens binnen het kader van de Honderdjarige Oorlog) valt Antwerpen in handen van het Graafschap Vlaanderen, en wordt Antwerpen en enkele omliggende gemeenten door het Vrede van Aat in 1357 aan de Graaf van Vlaanderen toegewezen. De Markgraaf van het Brabantse Markgraafschap Antwerpen (ook Markiezaat Antwerpen genoemd) dient bijgevolg in 1356 uit te wijken naar Herentals. Herentals wordt zo gedurende circa 50 jaar ook de hoofdplaats van het markgraafschap, naast de al bestaande hoofdstad voor de Meierij Herentals. In 1405, bij de dood van Margareta van Male, komt Antwerpen eerst enigszins, later definitief terug bij Brabant, en verhuist de hoofdstad terug naar Antwerpen. Het Markgraafschap Antwerpen werd ook het Land van Rijen genoemd.
15e eeuw (1e helft): In de 15de eeuw kwamen in Herentals nieuwe kloosterstichtingen tot stand. In 1410 liet Abt Jan Geert van Sichem van de Abdij van Tongerlo een streng besloten Norbertijnse zustergemeenschap herrijzen die nu bekend staat als het Besloten Hof. In 1414 sticht ridder Arnold van Crayenhem de Priorij Onze-Lieve-Vrouw-Ten-Troon (nu een ruïne) van de Congregatie van Windesheim (Augustijnen (kloosterorde)); op de weg naar Grobbendonk. De omstreeks 1461 opgerichte kruisweg die toen nog van de rivier naar de kluis liep, is mogelijk de oudste nog bestaande kruisweg in België. Omstreeks 1472 kwam er ook een minderbroederklooster bij. De "Scholasterie" (de Kapittelschool) wordt per Pauselijke Bul in 1484 in de Stad geïncorporeerd.boek verwijzend naar J.R. Verellen als bron. Gearchiveerd op 28 juli 2023.
In 1412 werd Jan van Langerstede opgeknoopt vanwege een vermeende diefstal in Poederlee. Vervolgens werd een mirakel vastgesteld in "de Hegge" tussen Herentals en Poederlee, waarna men begon te twijfelen of het vonnis wel terecht was. In 1441 werd het mirakel authentiek verklaard door de magistraat van Herentals. De Heggekapel werd gebouwd en er gaat nog steeds om de 25 jaar de Ommegang van de Hegge uit (de laatste was in 2012, de volgende is in 2037).
In 1417 moest de Sint-Waldetrudiskerk herbouwd worden wegens het groeiend aantal geestelijken in de stad.
In 1438 brandde de stad af en gingen 300 huizen verloren.
Nieuwe Tijd (1450-1750) 15e eeuw (2e helft) Vanwege de slechte staat van de wegen gelegen achter Herentals, wat het vervoer van wol en andere goederen bemoeilijkte, verkreeg Herentals in 1462 het recht een vaart benedenwaarts te trekken naar de Molse Nete te Mol, en opwaarts naar de rivier de Moer te Dessel. Wegens omstandigheden werden de werken na verloop van tijd gestaakt. In 1593 werden de werken voortgezet, doch ook nu werden na verloop van tijd de werken weer gestaakt. Ook te Antwerpen werd in 1489 begonnen met het graven van de Herentalse Vaart, die een verbinding moest vormen tussen Antwerpen en Herentals, doch na 7 km werden de werken gestaakt te Wommelgem.
16e eeuw Omstreeks 1515 wordt Nicolaes Francken in Herentals geboren, een vrij onbekende schilder die de basis zal leggen van de Franckendynastie, wier schilderijen in tal van musea te bewonderen zijn waaronder het Louvre in Parijs. Nicolaes verhuist omstreeks 1680 naar Antwerpen, destijds het mekka van de schilderkunst. Zijn 3 zonen, allen geboren te Herentals, worden vermaarde schilders: Hiëronymus Francken (I), Frans Francken (I), en Ambrosius Francken (I). De dynastie zal uiteindelijk 5 generaties tellen van 1520 tot 1717.
In 1566 is er ook een Beeldenstorm in de omgeving van Herentals. Onder meer de Heggekapel moet er aan geloven. Een deel van de Herentalsenaren waren toen nog protestanten. Gedurende de daarop volgende Nederlandse Opstand (1566-1648), ook bekend als de Tachtigjarige Oorlog(1568-1648) zullen nogal wat Herentalsenaren de stad ontvluchten.
In 1567 werd te Utrecht een munthuis gesticht, dat uiteindelijk vanaf 1806 het centrale munthuis werd voor de uitgifte van alle Nederlandse munten. Deze staatsinstelling, de Koninklijke Nederlandse Munt, werd uiteindelijk in 2016 verkocht aan de Groep Heylen, gevestigd te Herentals.