thumb|Publiek op weg naar een voorstelling Het Theater aan het Vrijthof is een schouwburg en concertzaal aan het Vrijthof in het centrum van de Nederlandse stad Maastricht. Het theater is sinds 1992 gevestigd in het vroegnegentiende-eeuwse Generaalshuis, waaraan een nieuwe theaterzaal en foyers zijn toegevoegd. Het theater is de thuisbasis voor onder andere Philzuid, Opera Zuid en Toneelgroep Maastricht.
Geschiedenis
Vanaf 1788-89 diende de Bonbonnière, vlakbij het Onze Lieve Vrouweplein, als stadsschouwburg van Maastricht. Daarnaast beschikte Maastricht sinds 1907 over het Staargebouw, dat diende als feest- en concertzaal. Al in 1948, bij de herdenking van het 160e jubileum van de Bonbonnière, werd al nagedacht over de realisatie van een groter en beter geoutilleerd theater aan het Vrijthof. Toch werd de Bonbonnière in 1955 nog ingrijpend verbouwd en voorzien van een toneeltoren.
Een nieuw theater Vanaf circa 1975 werden de plannen voor een nieuw theater concreter. Gedacht werd aan een muziektheater in en achter het Generaalshuis, waarvoor in de gemeentebegroting van 1978 al financiële ruimte werd vrijgehouden. Dit muziekgebouw was in eerste instantie bedoeld voor het Limburgs Symfonie Orkest (thans Philzuid).
In 1981 werd, ondanks een gat in de begroting, tot uitvoering besloten. Toenmalig burgemeester Philip Houben meende dat er particuliere sponsoring gevonden moest worden. De in Maastricht gevestigde Koninklijke Nederlandse Papierfabriek (KNP) bood zich aan als hoofdsponsor. Als tegenprestatie kreeg de grote zaal de naam Papyruszaal.
In 1985 werd begonnen met de restauratie van het Generaalshuis. In 1987 werd een plan gepresenteerd om het muziekhuis tevens een theaterfunctie te geven, waarmee het nieuwe 'Theater aan het Vrijthof' de functie van zowel het Staargebouw als de Bonbonière zou kunnen overnemen. Om beide functies te kunnen vervullen, moesten een theaterzaal en een toneeltoren achter het Generaalshuis gebouwd worden. De restanten van het voormalige Wittevrouwenklooster moesten hiervoor wijken. Het ontwerp van de nieuwbouw was van de Maastrichtse architect Arno Meijs. De werkzaamheden gingen in december 1989 van start.
Op 27 maart 1992 werd het Theater aan het Vrijthof officieel geopend met een live op televisie uitgezonden voorstelling, waaraan onder anderen bariton John Bröcheler en musici van het Limburgs Symfonie Orkest meewerkten. Buiten, voor het gebouw, traden onder anderen Beppie Kraft, de Koninklijke Zangvereniging Mastreechter Staar en diverse muziekkorpsen op.Jaarboek Maastricht 1992, pp. 52-55.
Toekomstplannen: 'middenzaal' Sinds het begin van de 21e eeuw bestaan er plannen voor het toevoegen van een derde zaal aan het gebouwencomplex. In 2021 maakte het Theater aan het Vrijthof bekend dat het bouwdeel aan de Statenstraat, waarin onder andere de kantoren van Philzuid waren gevestigd, verbouwd zal worden tot 'middenzaal' met 350 stoelen. Door middel van een interne verbouwing moet dit bouwdeel voor het publiek toegankelijk gemaakt worden.'Theater aan het Vrijthof krijgt een middenzaal: ‘Plek voor vakopleidingen en amateurgezelschappen van Maastricht’', op limburger.nl, 19 oktober 2021. Omstreeks 2024 bleek dat het ontwerp te duur uitviel door de bouwtechnische complexiteit van de plannen. De plannen werden aangepast, waarbij de capaciteit van de middenzaal werd verkleind naar 250 à 300 zitplaatsen. Het nieuwe ontwerp met inschuifbare tribune is van Alexander Straub (HPP Architecten). Volgens de laatste plannen zal in 2027 begonnen worden met de werkzaamheden. Hiervoor zou de Papyruszaal negen maanden dicht moeten. Het theater hoopt dan andere locaties in de stad te kunnen gebruiken. Volgens de planning zou de nieuwe middenzaal in 2029 gereed moeten zijn.
Directeuren De eerste directeur van het Theater aan het Vrijthof was voormalig KRO-documentairemaker Piet van Hest. Hij werd opgevolgd door achtereenvolgens Guido Wevers, Hugo Haeghens en Jean Boelen. Brigitte van Eck is de huidige directeur.
Gebouw Het theater bestaat uit grofweg drie delen. Aan de Vrijthofzijde ligt het Generaalshuis, een hôtel particulier uit 1805, dat onder andere als ambtswoning heeft gediend van de drie laatste militaire gouverneurs van de vestingstad Maastricht. Het gebouw met zijn neoclassicistische interieur is in gebruik als entree- en kassahal. Tevens zijn er een café, een kleine theaterzaal en kantoren gevestigd.
Een overdekte meerlaagse foyer verbindt het oude gebouw met de nieuwbouw, bestaande uit een grote theaterzaal met een toneeltoren. In het souterrain zijn kalkstenen fundamenten van het Wittevrouwenklooster te zien. Tevens zijn onder het huidige souterrain in 1988 zeer zware fundamenten gevonden van wat vermoedelijk een koninklijke of hertogelijke palts was uit de tiende of elfde eeuw. De locatie van deze overblijfselen zijn in de foyer aangegeven met contrasterende tegels.
In het nieuwbouwgedeelte aan de Statenstraat bevinden zich de artiesteningang en laadperrons. Via deze straat is ook de binnenplaats achter de toneeltoren bereikbaar, waar restanten van de oude stadsmuur staan.
Het theater beschikt anno 2026 over twee zalen, de Papyruszaal en de Bovenzaal. Eerstgenoemde zaal bevindt zich in de nieuwbouw en biedt plaats aan 915 bezoekers. In deze zaal vinden de meeste voorstellingen plaats. De Bovenzaal, voorheen Edmond Hustinxzaal genoemd, is een kleine zaal gelegen op de tweede etage van het Generaalshuis, die plaats biedt aan maximaal 110 personen.
Programmering en gebruik Het Theater aan het Vrijthof is een zogenaamd A-theater. Circa 60% van de programmering wordt gevuld met "artistieke producties"; 40% met "populaire voorstellingen". De programmering is zeer breed met onder andere opera, musical, klassieke en wereldmuziek, jazz, ballet, moderne dans, toneel- en cabaretvoorstellingen. Ook worden er regelmatig exposities in de foyers georganiseerd, die tijdens openingsuren gratis te bezichtigen zijn.
Enkele organisaties in de podiumkunsten maken gebruik van het Theater aan het Vrijthof als thuisbasis, ook al beschikken ze alle over repetitielocaties elders in de stad: Philzuid (philharmonie zuidnederland), dat eveneens in Eindhoven gevestigd is, beschouwt het theater als (mede)thuisbasis. In 2022 verruilde het orkest zijn repititieruimtes in het Theater aan het Vrijthof in voor de deels leegstaande Sint-Theresiakerk.'Pastoor Biesland ziet philharmonie zuidnederland graag komen: ‘Blij dat kerk geen sportschool of dancing wordt’', op limburger.nl, 3 februari 2021. Opera Zuid opereert eveneens vanuit Theater aan het Vrijthof, maar repeteert in de voormalige parochiekerk van Malpertuis (Onze-Lieve-Vrouw-van-Goede-Raadkerk). Opera Zuid en Philzuid werken regelmatig samen. Daarnaast maken ook toneelgroepen gebruik van het theater. Het professionele gezelschap Toneelgroep Maastricht, dat haar thuisbasis heeft in de Bordenhal van de Société Céramique (Plein 1992), is er enkele malen per seizoen te gast met een grotezaalvoorstelling. Daarnaast is er ook ruimte voor amateurtoneel, zoals het Mestreechs Volleks Tejater.
Door het theaterseizoen heen vinden enkele festivals plaats waaronder: Musica Sacra Nederlandse Dansdagen
Het Theater aan het Vrijthof is tevens gastheer van Stichting Cultuur & Bedrijf Maastricht (SCBM), die tweemaal per jaar een cultureel evenement in het theater organiseert, waarbij sponsoren en andere genodigden aanwezig zijn.
Vanwege haar goede ligging aan het plein wordt jaarlijks tijdens de carnaval vanaf het bordes van het gebouw het grote defilé, oftewel de optocht ('Boonte Störm' in het Maastrichts), door de stadsprins afgenomen.
Externe locaties Het Theater aan het Vrijthof maakt in zijn programmering gebruik van een aantal externe locaties. Als concertlocaties worden gebruikt: de Cellebroederskapel, de Sint-Janskerk, de Keizerzaal van de Sint-Servaasbasiliek en de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek, en de theaterlocaties Kumulus Theater, Toneelacademie Maastricht en AINSI.
Van 2006 tot 2021 bood het theater kleinezaalvoorstellingen aan in AINSI, een gebouw aan de voet van de Sint-Pietersberg, ooit onderdeel van de ENCI-fabriek.'Theater aan het Vrijthof verlaat AINSI', op 1limburg.nl, 14 oktober 2021. Eerder was hier het productiehuis voor podiumkunsten Huis van Bourgondië gevestigd (opgeheven bij de cultuurbezuinigingen in 2012). Het Theater aan het Vrijthof ontwikkelde er onder andere het Euregionaal Dansplatform, oorspronkelijk in het kader van de kandidatuur van Maastricht Culturele Hoofdstad van Europa 2018 - een titel die in 2013 aan Leeuwarden werd toebedeeld.
Categorie:Theaterzaal in Limburg (Nederland) Categorie:Theater in Maastricht Categorie:Muziek in Maastricht Categorie:Rijksmonument in Maastricht Categorie:Bouwwerk in Maastricht-Centrum Categorie:Vrijthof (Maastricht)