De Westerwoldse Aa (ook: Westerwoldsche Aa of kortweg Aa, vroeger Westwoldinger Aa) is een rivier in Westerwolde en het Oldambt. De rivier wordt gevormd uit de riviertjes of beken Mussel Aa en Ruiten Aa die bij Wessinghuizen samenvloeien. De stroom loopt verder in de richting van de Dollard. Bij De Bult neemt de rivier het water van de zijstroom Pekel A op, die op zijn beurt weer in verbinding staat met de Rensel en het Winschoterdiep. In het gedeelte ten noorden van Bad Nieuweschans vormt de Westerwoldse Aa de rijksgrens tussen Nederland en Duitsland.
Tegenwoordig heet de stroom van Wessinghuizen tot aan Nieuwe Statenzijl in zijn geheel de Westerwoldse Aa. Buitendijks zet de rivier zich voort als Buiten A, Schanskerdiep en Groote Gat.
Geschiedenis In de middeleeuwen werd de benedenloop van de Westerwoldse Aa, die door het landschap Reiderland liep, de Reider Ae genoemd. Deze rivier liep vanaf Blijham langs Beerta en Nieuw-Beerta, en vervolgens tot aan de Punt van Reide, waar hij uitmondde in de Eems. De grens tussen Westerwolde en Reiderland lag ten zuiden van Blijham.
Ten gevolge van de inbraak van de Dollard verlegde de loop van de Aa zich in de vijftiende eeuw naar het oosten, waardoor Bellingwolde landerijen aan beide kanten van de rivier kreeg. Rond 1500 maakte men onderscheid tussen de Olde Ae en de nieuwe rivierbedding bij Hamdijk, die eveneens Reijder Ehe werd genoemd.
De nieuwe stroomgeul baande zich een weg in de richting van het huidige Nieuweschans. Hij viel echter niet samen met de vroegere dorpsgrenzen. In 1657 werd op de stadskwelders, precies op de grens met de kwelders van Nieuw-Beerta, de nieuwe Aa-zijl aangelegd. DIe spoelde al in 1669 weg. Men koos daarna voor een nieuwe bedding dichter bij de vesting, waardoor een deel van het grondgebied van Nieuweschans – met de nederzetting Oudezijl – aan de overkant van de rivier kwam te liggen.
Sinds het begin van de 17e eeuw werd gesproken over de Bellingwolder Ae of Billingewoltster Ae. Een bericht uit 1620 stelt dat de Reyder Aa voortaan Westerwoldsche Aa heet.H.O. Feith (ed.), 'Bericht van Reiderland, desselfs liberteit ende appartenence ande Provincie van Stad Groninghen ende Ommelanden. Species facti. 1620', in: Pro Excolendo Jure Patrio 6 (1846), p. 518-521, hier 518. De naam Westwolder Aa vinden we eveneens op de kaart van Drenthe die Cornelis Pijnacker in 1634 publiceerde. Een getekende kaart uit 1686 spreekt over de Riviere de Aa comende van Westerwolde ende genaempt de Westerwoldische of Mussel Aa.Groninger Archieven 1536, inv.nr. 2258: Kaart van de landen gelegen ten zuiden van de Dollard, 1686. In de 18e eeuw werden de vormen Westwoldinger of Westerwoldsche Aa gebruikelijker. De meeste documenten spreken kortweg over de Aa of Ae.
De voormalige loop van de Westerwoldse Aa bij Blijham (die olde Æ) wordt afgebeeld op een kaart van de Heerlijkheid Wedde uit 1590. Pijnacker noemt dit De Oude Recker Aa.De benaming recke is Middelnederduits voor een brede heg of langerekt bosperceel. Mogelijk gaat het echter om een verschrijving. De Recker Aa is ook een watertje bij Recke (Kreis Steinfurt). Het rechtgetrokken verlengstuk daarvan dat uitmondde in de Pekel A werd in de 18e en 19e eeuw De Nieuwe Aa genoemd.Groninger Archieven, 817, inv.nr. 1213.1: Schetskaart van het karspel Bellingwolde of het Bellingwolderzijlvest, 2e helft 18e eeuw (2e exemplaar). De 17e-eeuwse uitmonding van de Westerwolde Aa bij Oudezijl werd later eveneens Oude Aa genoemd.
Verbinding naar de Eems In 1483 werd een poging gedaan tot aanleg van een kanaal – de Oude Gracht – tussen de Westerwoldse Aa en de Eems. Dit plan mislukte. Vanaf 1585 werd opnieuw een begonnen met de aanleg van een Nije Schipvaart. De restanten daarvan stonden later bekend als Spanjaardsdiep of Spaansche Diep.
Zie ook Aa (waternaam) Mussel-Aa Ruiten Aa Pekel A Reider Ae Westerwolde (waterschap)
Externe links Molenkoloniën op de Pekel A en Westerwoldsche A, 1857 (videofilm)
Categorie:Rivier in Groningen Categorie:Stroomgebied van de Eems