Taaloorsprongsmythes zijn mythologische verhalen die het ontstaan van taal en/of het bestaan van verschillende talen trachten te verklaren. Er bestaan veel mythes en verhalen die specifiek toegespitst zijn op het geven van die verklaring. In andere gevallen wordt het ontstaan van taal dan weer terloops beschreven in een andere mythe, vaak een scheppingsverhaal. Ondanks de grote verscheidenheid aan mythes, soms zelfs binnen één cultuur of volk, zijn er veel recurrente eigenschappen en motieven. Zo is taal in veel legendes een geschenk van een godheid, hogere kracht of cultuurheld. In taalverspreidingsmythes vindt er dan weer vaak een ramp plaats, waarna mensen zich verspreiden over het land. Een ander vaak terugkerend element is de geografische verspreiding van de mens op het bevel van een godheid of goddelijk wezen.
Doordat ze vaak mondeling zijn overgedragen, bestaat er in vele gevallen ook meer dan één versie van een ontstaans- of taaloorsprongsmythe. In sommige culturen zijn er ook meerdere scheppingsverhalen in omloop, die dikwijls een andere invulling geven aan het ontstaan van taal. De documentatie van dit soort overleveringen kent ook enkele valkuilen. Zo gaan verschillende bronnen over een specifieke ontstaansmythe in vele gevallen terug op één secundaire bron, vaak een bundel van volksverhalen samengesteld door een antropoloog of een andere onderzoeker. Die bron kan gemakkelijk onvolledig zijn, doordat de toevallige verteller bijvoorbeeld een stuk van het verhaal niet vermeldt, of doordat de schrijver van de bron delen weglaat of inkort die voor zijn doeleinden niet relevant zijn. Op die manier is het moeilijk om harde conclusies te trekken over de aanwezigheid en vooral de afwezigheid van taal in algemene ontstaansmythes.
Schematisch overzicht
+ Verklaring voor het bestaan van taal Taal als bovenmenselijk gegeven Taal als geschenk - van schepper - van ander opperwezen Taal als gestolen vaardigheid Verklaring voor het bestaan van verschillende talen - per toewijzing door godheid - door diaspora na goddelijk bevel - door diaspora na ramp Verklaring voor naamgeving van bepaalde zaken Bijbel Sumer Oude Grieken Miao Yi Dai Andamanezen Raminjeri Aborigines Keraki Jicarilla Apache White Mountain Apache Wappo Yuchi-Creek Hopi Inca's Fon Yoruba Wa-Sania
Europa en het Midden-Oosten
Bijbel Het Bijbelverhaal van de toren van Babel, beschreven in Genesis 11:1-9, heeft het over een spraakverwarring als straf van God. Na afloop van de zondvloed was er maar één taal over, die van Noach en de andere overlevenden. Zodat ze nooit van elkaar gescheiden zouden worden, besloten zij een toren te bouwen die tot in de hemel reikte. God zag dit en concludeerde dat de mensen, zolang zij eenzelfde taal spraken, tot alles in staat waren. Als gevolg daalde God neer en verstrooide hij de bouwers van de toren, waarna die allemaal andere talen spraken. Omdat ze elkaar niet meer verstonden, zetten ze de bouw van de toren stop.New International Version of the Bible (2011). Bible Gateway. https://www.biblegateway.com/versions/New-International-Version-NIV-Bible/
Sumer Kleitabletten van ca. 2100 v.C. bevatten een Sumerisch epos dat het bestaan van de vele talen verklaart. Volgens het epos, genaamd "Enmerkar en de heer van Aratta", was koning Enmerkar plannen aan het maken voor de bouw van een immense ziggoerat. Om de constructie te vergemakkelijken sprak hij een incantatie uit, waarmee hij probeerde iedereen opnieuw één taal te laten spreken. Een andere vertaling van de tekst zegt dat de koning verlangde naar de situatie van weleer, toen iedereen één taal sprak, maar geen concrete actie ondernam. De eenheid van menselijke taal was volgens het epos verbroken door Enki, de Sumerische god van de wijsheid en de overvloed. Er wordt geopperd dat de ziggoerat waarover in dit verhaal gesproken wordt wellicht dezelfde toren is als die in het Bijbelverhaal van de toren van Babel.Eames, C. (2020, 15 september). The ‘Sumerian Problem’ — Evidence of the Confusion of Languages?, Armstrong Institute of Biblical Archaeology. https://armstronginstitute.org/280-the-sumerian-problem-evidence-of-the-confusion-of-languages
Oude Grieken In de oud-Griekse mythologie was het Hermes die de mens verschillende talen gaf. Hij zorgde er ook voor dat een heel aantal naamloze dingen een naam kregen en dat het alfabet opgesteld werd. Hij zou de Grieken ook geleerd hebben hoe ze hun gedachten op een welgevormde manier konden overbrengen.Diodorus Siculus (ca. 35 v. C.). Bibliotheca historica I (C. H. Oldfather, Trans.). https://topostext.org/work/133#1.16.1 Als god van de welsprekendheid was hij dus verantwoordelijk voor zowel de schriftelijke als mondelinge taalvaardigheid van de Grieken.
Azië
China De Chinese volkeren kennen verschillende oorsprongsmythes, waarvan de ene de oorsprong van taal al wat anders behandelt dan de andere. In de ontstaansmythe van de Miao slaagt Jangx Vangb, een van de voorvaderen van de mens, erin om met een list het geheim van de menselijke spraak te ontfutselen van de dondergod.Schipper, M., Ye, S., & Yin, H. (2014). China's creation and origin myths: cross-cultural explorations in oral and written traditions. Brill. Ook in de mythologie van de Yi komt dit tafereel voor. In deze versie van het verhaal trouwt de enige overlever van de zondvloed met de dochter van de hemelgod. Nadat zij drie kinderen baart die niet kunnen spreken, proberen verschillende dieren het geheim van de spraak te stelen van de hemelgod. Uiteindelijk lukt het een van de vogels om het huis van de hemelgod binnen te dringen en vangt hij het geheim op uit een gesprek tussen de hemelgod en zijn vrouw. De vogel keert terug naar de vader van de kinderen en vertelt hem het geheim, waarna hij drie bamboestelen kookt tot die ontploffen en zijn kinderen met dat water besprenkelt. Elk van de drie kinderen kon vanaf dan een taal spreken: de ene het Tibetaans, de andere het Yi en de derde het Han.Bender, M. (2008). “Tribes of Snow": Animals and Plants in the Nuosu Book of Origins. Asian Ethnology, 5–42. https://www.academia.edu/2387302/Tribes_of_Snow_Animals_and_Plants_in_the_Nuosu_Book_of_Origins Op die manier verklaart deze mythe zowel de oorsprong van taal als het bestaan van verschillende talen.
De Dai hebben dan weer een mythe waarin de schepper het heilige koppel, Bu Sanggai en Ya Sanggai, naar de aarde stuurt om die tot leven te wekken. Nadat zij de mens uit klei hadden gemaakt en tot leven hadden gebracht, schonken ze hem het vermogen om te spreken en te denken. In dit verhaal is het dus niet de schepper zelf die taal schenkt, maar zijn afgezanten.
Een van de meest wijdverspreide Chinese mythes is die van de schepping door moedergodin Nüwa. In die mythe schept Nüwa de mens in haar evenbeeld, “waarmee ze kon praten en lachen”.Kingsley, R., & Millidge, J. (1998). Chinese gods and myths. Chartwell Books. https://archive.org/details/chinesegodsmyths0000unse/mode/2up De mens lijkt dus al te kunnen spreken vanaf zijn creatie, doordat Nüwa zelf beschikte over taal, en die eigenschap doorgaf aan haar schepsels.
Andamanen In de ontstaansmythe van de Andamanezen, de inheemse volkeren op de Andamanen, schenkt Puluga de schepper het Aka-Bea als huwelijksgeschenk aan de eerste man en vrouw. Deze taal wordt beschouwd als de moeder van de andere Andamanse dialecten. Die ontstonden toen Puluga de vele kinderen van het eerste koppel verspreidde over het eiland, waarna hij elke groep een dialect toewees. Nog meer dialecten ontstonden na afloop van een zondvloed, toen de afstammelingen van de overlevenden een soortgelijke diaspora ondergingen.Man, E. H. (1883). On the Aboriginal Inhabitants of the Andaman Islands. (Part II.). The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, 117–175. https://www.jstor.org/stable/pdf/2841953.pdf
Oceanië
Raminjeri Aborigines De Aborigines van Encounter Bay in het zuidwesten van Australië hebben een eerder lugubere taaloorsprongsmythe: Lang geleden was er een oude vrouw, genaamd Wuwurri. Zij wandelde steeds rond met een grote wandelstok, waarmee ze de vuren doofde waarrond mensen sliepen. Toen de vrouw uiteindelijk stierf, was iedereen daar blij om, en stuurden ze boodschappers in alle windrichtingen om het nieuws te verkondigen. Mensen kwamen samen bij het lijk van de vrouw, niet om te rouwen, maar om te vieren. De Raminjeri waren de eersten die van haar lichaam begonnen te eten; ze aten haar vlees, en konden onmiddellijk daarna verstaanbaar spreken. Andere stammen die oostwaarts leefden, kwamen later aan, en zij aten de inhoud van haar ingewanden, waarna ook zij konden spreken, al spraken ze een licht verschillende taal dan de Raminjeri. Ten slotte kwamen ook de noordelijke stammen aan en aten zij de ingewanden zelf. Ook zij leerden spreken, en ook zij spraken een andere taal, een die nog meer verschilde van die van de Raminjeri.Meyer, H. A. E. (2000). Manners and Customs of the Aborigines of the Encounter Bay Tribe, South Australia. https://nla.gov.au/nla.obj-911957603/view?partId=nla.obj-911964369#page/n17/mode/2up
Keraki Volgens de ontstaansmythe van de Keraki in Papoea-Nieuw-Guinea hoorde schepper Gainji het geluid van stemmen uit een palmboom komen. Vervolgens bevrijdde Gainji een voor een groepen mensen, die telkens een andere taal spraken. Volgens deze mythologie ontstond zo de taaldiversiteit.Leach, M. (1956). The Beginning : Creation Myths around the World. Funk & Wagnalls. https://archive.org/details/beginningcreatio00leac_0/mode/2up De schepper is in dit verhaal dus niet degene die taal schenkt, maar wel degene die diversiteit introduceerde in die taal, of op z’n minst een rol speelde in de indeling ervan.
Noord-Amerika
Apachen Binnen de verschillende takken van de Apachestam in het zuidwesten van de Verenigde Staten circuleren er verschillende ontstaansmythologieën, waarin taal vaak een andere rol krijgt.
De Jicarilla hebben een ontstaansmythe waarin alle wezens vanaf het begin der tijd in de onderwereld verblijven. In deze mythe praten de dagdieren met de nachtdieren over hun verlangen naar licht, en spreekt ook de zon de dagdieren toe. Alle wezens lijken dus te kunnen praten met elkaar vanaf hun ontstaan in de onderwereld. Na hun reis naar de oppervlakte trekken verschillende groepen verschillende kanten uit; de Jicarilla is de enige groep die bij het gat naar de onderwereld blijft wonen.Leeming, D. A., & Leeming, M. A. (1996). Encyclopedia of Creation Myths. ABC-CLIO. In een variatie hierop stuurt een oppergod de Apache naar het westen. Kleine groepen scheurden af en vestigden zich op de weg, waarna de oppergod hen verschillende namen en talen gaf.Russell, F. (1898). Myths of the Jicarilla Apaches. The Journal of American Folklore, 253–271. https://www.jstor.org/stable/pdf/534134.pdf In sommige versies bepaalt de oppergod dus welke talen de Apachestammen zullen spreken, en in andere is dit een natuurlijke evolutie waar schijnbaar weinig waarde aan gehecht wordt.
In een andere ontstaansmythe van de Jicarilla worden eerst de dieren geschapen door de schepper, Zwarte Hactcin. Zij kunnen praten, maar hoe ze dat leren wordt niet gespecificeerd. De dieren vroegen Zwarte Hactcin voor een "speciale metgezel", waarna hij de mens creëerde en hem deed spreken, lachen en roepen. De mens sprak na afloop hiervan dezelfde taal als de dieren. Opler, M. E. (1938). Myths and Tales of the Jicarilla Apache Indians. Kraus Reprint. https://archive.org/details/mythstalesofjica0031ople/mode/2up